2. እቲ ሓቂ ኣብ ሕግታት ተፈጥሮ እዩ ዝርከብ

ነቲ ሕማም ብኸመይ ከም ዝጅምር ዝገበርክዎ መጽናዕቲ፡ ፍጹም እሙንን ክከሓድ ዘይክእልን መሰረት ክህልዎ ደልየ። ነዚ ድማ ንጹር መለክዒ የድልየኒ ነይሩ። ብሓፈሻ፡ ወዲ ሰብ ከስተውዕሎም ዝኽእል ክልተ ዓይነት ሓበሬታታት ኣለዉ፦

1. ቀዳማይ፡ ባዕሎም ዝግለጹ (ርእሰ-መግለጺ ዘለዎም) ሓበሬታታት እዮም። እዚኦም ባዕሎም ዝረጋገጹ ስለ ዝኾኑ ትርጉም ኣየድልዮምን እዩ። ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ሓበሬታታት፡ ነገራት፡ ቅርጽታት፡ ኣሰራርሓታትን መሳርሒታትን እዮም። ንኣብነት፡ ማይ መዓስ ይረግእ (በረድ ይኸውን) ንጹርን ባዕሉ ዝግለጽን እዩ። ሕግታት ተፈጥሮ ባዕሎም ንባዕሎም የረጋግጹ። እዚኦም ኩሎም ጭቡጣት ሓበሬታታት ሓቂ ስለ ዝኾኑ ንመሃሮም ኢና፤ ብፍሉይ ክምርመሩ እውን ኣየድልዮምን እዩ።

2. በቲ ካልእ ወገን ድማ፡ ክትርጎሙ ዝግበኦም ሓበሬታታት ኣለዉ። እዚ ድማ ንስእልታት፡ ቃላት፡ ምንቅስቓስ ኣካላትን ተግባራትን ዝምልከት እዩ። መጽሓፍ ወይ መጽናዕቲ ክነብብ ከለኹ፡ ወይ ድማ ገለ ትዕዝብቲ ክገብር ከለኹ፡ እቲ ሓበሬታ እተፈላለየ ትርጉም ክወሃቦ ይኽእል እዩ። ስለዚ፡ እቲ ዝተባህለ ነገር ሓቂ ምዃኑን ምስቲ ውልቃዊ ድሌት ሓቂ ዝሰማማዕ ምዃኑን ንምርግጋጽ ትርጉም የድልዮ። ከመይሲ፡ ሓደ ሓበሬታ ብወዲ ሰብ ዝእመንን ዝውሰድን፡ እቲ ሰብ ከም ሓቂ ምስ ዝቕበሎ ጥራይ እዩ። ቅኑዕ ኣይኮነን ተባሂሉ ዝእመነሉ ሓበሬታ ግን ኣይውሰድን እዩ። ከም ፍልጠት ንሕዞ ይኸውን፡ ግን ከም መምርሒ ህይወት ኣይንጥቀመሉን ኢና።

ሓቂ ኣብ መሰረት ህላወ ነፍሲ ወከፍ ወዲ ሰብ እያ ትርከብ። ወዲ ሰብ - እዚ ድማ ጉዳይ ድሌት ኣይኮነን - ንሓቂ እዩ ኢሉ ዘይኣመነሉ ሓበሬታ ክቕበል ኣይኽእልን እዩ። ሓደ ሰብ ሓሶት ክቕበል ዝኽእል፡ ከም ሓቂ ገይሩ ምስ ዝርእዮ ጥራይ እዩ። ስለዚ፡ ሓደ ሰብ ርግጸኛ ንምዃን፡ ነቲ ዝመጾ ሓበሬታ ንምግምጋም ፍጹም፡ ዘይለዋወጥን ዘይቀያየርን መለክዒ የድልዮ። ልክዕ እዩ፡ ዝለዋወጥን ዝንቀሳቐስን መለክዒ እውን ክጥቀም ይኽእል እዩ፡ እንተኾነ ግን ሽዑ እቲ መደምደምታኡ ዘይተኣማመን ስለ ዝኸውን ናብ ዓቢ ጸገም ከእትዎ ይኽእል እዩ። ጸኒሐ ብዛዕባ እቲ ሓበሬታ ናይ ምቕባል መስርሕ ብዝርዝር ክገልጽ እየ።

ቅድም ግን ብዛዕባ እቶም ክልተ ዝተፈላለዩ መለክዒታት፦

1. ጭቡጥ መለክዒ፦ ዘይለዋወጥን ንዝኾነ ቅያሬ ዘይግዛእን ነገር እዩ።

1. እቲ መሰረታዊ ሕጊ ተፈጥሮ ‘ጠንቅን ሳዕቤንን’፦ እዚ ኣብ ዝኾነ ግዜ ብዝኾነ ይኹን ኩነታት ክሰዓር ዘይክእል ሕጊ እዩ።
2. ቅርጺ ሓደ ባእታ፡ ውደባኡን ቅደም-ሰዓብ ክፍልታቱን ኣብ ሓደ መዋቕር።
3. ተግባር ሓደ ባእታ ካብ መጀመርታ ዝተወሰነ ኮይኑ ምስ ኣሰራርሓኡ ዝተኣሳሰር እዩ።
4. መሰረታዊ ድሌታት ናይ ዝኾነ ባእታን ህያው ፍጥረትን ዘይለዋወጡን ካብ መጀመርታ ዝተወሰኑን እዮም።

2. ውልቃዊ መለክዒ፦ ዝለዋወጥን ኹሉ ግዜ ርጉእ ዘይኮነን ነገር እዩ።

1. ቋንቋን ሰዋስው፦ ኣብ እተፈላለዩ ባህልታት ዝተፈላለዩ እዮም።
2. ሰብ-ሞያ፡ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት፡ ከምኡ’ውን ርእይቶ ሓደ ሰብ ወይ ካልእ ሰብ።
3. ድሮ ከም ሓቂ ተኣሚኖም ዘለዉ ናይ ቀደም ፍልጠታት።

ብዛዕባ ወዲ ሰብ ክንዛረብ ከለና፡ ጠንቂ ሕማም ብእምንቶ ንምርካብ፡ እቲ ጭቡጥ መለክዒ ጥራይ እዩ ትርጉም ዘለዎ። ህይወትን ጥዕናን ባዕሎም ጭቡጣት ነገራት ስለ ዝኾኑ፡ እቲ መለክዒ ዝለዋወጥ ክኸውን የብሉን። ከመይሲ፡ ሓደ ቤት ክህነጽ ከሎ እኳ ከም ሜተርን ኪሎግራምን ዝኣመሰሉ ዘይለዋወጡ መለክዒታት ካብ ተጠቐምና፡ ነቲ ካብኡ ብብዙሕ ዝዓቢ ክቡር ነገር፡ ማለት ንህይወትና ደኣ እሞ ክንደይ ዓቢ ጥንቃቄ የድልዮ!

እሞ ነቲ መጽናዕተይ መሰረት ዝገበርክዎ እንታይ እዩ፧ እቲ መሰረታዊ ሕጊ ‘ጠንቅን ሳዕቤንን’፡ ከምኡ እውን እቲ ብዛዕባ ባህሪ ወዲ ሰብ ዘሎ ፍልጠት - ማለት ቅርጺ፡ ተግባር፡ ከምኡ እውን መሰረታዊ ድሌታት እዩ። እቲ ኣብዚ መጽሓፍ እዚ ሰፊሩ ዘሎ መደምደምታታት፡ ኣብዞም ዘይለዋወጡ ጭቡጣት ሓቅታት ዝተመርኰሰ እዩ።

“መሰረታዊ ሕጊ” ተፈጥሮ

ዩኒቨርስ (ጠፈር) ኣዝዩ ገፊሕን ንምርዳኡ ዘጸግምን እዩ። ይኹን እምበር፡ በቲ ብህዋሳትና እነስተውዕሎ ነገር፡ ሓፈሻዊ መትከላቱ ክንርዳእ ንኽእል ኢና። ኣነ ‘መሰረታዊ ሕጊ ዩኒቨርስ’ ኢለ ክጽውዖ ዝፈቱ ርክብ ረኺበ ኣለኹ። ኩሎም ባእታታት ኣብ ደቂቕን ዓብይን ዓለም፡ በዚ ሕጊ እዚ ጥራይ እዮም ክሰርሑ ዝኽእሉ። እዚ ሕጊ እዚ ብክልተ ቀለልትን ንምርዳኦም ዘይጸግሙን መትከላት ዝቆመ እዩ። ንሱ ድማ፦ ዝኾነ ነገር ካብ ርእሱ (ብባዕሉ) ዝነብር ወይ ዝሰርሕ የለን፡ ከምኡ እውን ዝኾነ ነገር ንርእሱ ጥራይ (ንብሕታዊ ረብሓኡ ጥራይ ዘገልግል) ዝተፈጥረ የለን።

እቲ ጸጋማይ ወገን ‘ዝኾነ ነገር ካብ ርእሱ (ብባዕሉ) ክነብር ወይ ክሰርሕ ኣይኽእልን እዩ’ ዝብል፦ ኣብ ካልኦት ነገራት ወይ ሰባት ዘሎና ዘይተርፍን ኩሉ ግዜ ዘሎን ጽግዕተኝነት (ምርኮሳ) ዝገልጽ እዩ። ከም ሓደ ቀሊል ኣብነት፡ ሓደ ታብሌት ብዘይ ኤሌክትሪክ ክሰርሕ ኣይኽእልን እዩ። ስለዚ እቲ ዝረኸቦ ኤሌክትሪክ፡ ነቲ ስራሕ ታብሌት ከም ‘ጠንቂ’ ኮይኑ የገልግል ማለት እዩ። እቲ የማናይ ወገን ድማ ‘ዝኾነ ነገር ንርእሱ ጥራይ ክሰርሕ ኣይኽእልን እዩ’ ዝብል ኮይኑ፡ እዚ ድማ ነቲ ‘ሳዕቤን’ ይገልጽ። እቲ ንባዕሉ ምንም ክገብር ዘይክእል የማናይ ወገን፡ ነቲ ብዛዕባቲ ‘መተሓላለፊ’ (ካናል) ዘይኮነስ፡ ነቲ ውጽኢት ዘመልክት እዩ። ኣብዚ ኣብነት እዚ፡ እቲ ታብሌት ዝተወሰነ ኣገልግሎት ይህብ እምበር፡ ንርእሱ ክብል ኣይኮነን ተፈጢሩ፡ ንርእሱ ክጥቀም እውን ኣይኽእልን እዩ።

ካብዞም ክልተ መትከላት ተበጊስና፡ ነፍሲ ወከፍ ባእታ ክሳብ እቲ ዝነኣሰ ደረጃ፡ ከም ሓደ መእተውን መውጽእን ዘለዎ ‘መተሓላለፊ’ ኮይኑ ይዓይይ። ኣብቲ መእተዊኡ፡ ከም ሓይሊ ዝኣመሰሉ ነገራት ‘ክወስድ’ ኣለዎ፡ ነዚ ተጠቂሙ ድማ ብዝተለወጠ መልክዕ ኣብቲ መውጽኢኡ እንደገና ‘ክህብ’ ኣለዎ። ሓደ መተሓላለፊ ክዕጸው (ክሕተም) የብሉን፡ እንተ ዘይኮይኑ ስርሑ ይተዓናቀፍ ወይ ይቋረጽ።

ወዲ ሰብ እውን ብሓፈሻ ከም ሓደ ‘መተሓላለፊ’ ክግለጽ ይከኣል እዩ። ንሱ ካብ ብዙሓት ንኣሽቱ ክፍልታት ዝቆመ ኮይኑ፡ እዚኦም ድማ ነፍሲ ወከፎም ከም ንኣሽቱ መተሓላለፊታት ኮይኖም ይዓይዩ። ሕማም ሓደ ‘ሳዕቤን’ እዩ፤ ኣነ ከም ሓኪም ድማ እቲ ‘ጠንቂ’ ኣበይ ከም ዘሎ ክረክብ ኣለኒ። ብመሰረት እቲ መሰረታዊ ሕጊ፡ ብዘይ ጠንቂ ዝመጽእ ሳዕቤን የለን። እዚ ቀሊል፡ ግን ከኣ ክዝንጋዕ ዘይግበኦ ኣዝዩ ኣገዳሲ መትከል እዩ።

ካልእ ወሳኒ ሸነኽ ናይቲ መሰረታዊ ሕጊ፡ ጠንቅን ሳዕቤንን መዓስ እውን እንተኾነ ሓደ ክኾኑ ከም ዘይክእሉ እዩ። ጠንቅን ሳዕቤንን ኣይተሓዋወሱን እዮም። እቲ ሓይሊ ዝውሰደሉ ቦታን፡ እቲ ባእታ ነቲ ሓይሊ ዘመሓላልፈሉ ቦታን ሓደ ክኾኑ ኣይኽእሉን። እቲ ኣብ መንጎ ጠንቅን ሳዕቤንን ዘሎ ፍልልይ፡ ኣብቲ መእተውን መውጽእን ሓደ መተሓላለፊ ኩሉ ግዜ ኣብ ተጻረርቲ ወገናት ወይ ጫፋት ብምርካቦም ይረጋገጽ። ስለዚ፡ ሓደ ጠንቂ ባዕሉ ሳዕቤን ክኸውን ኣይኽእልን እዩ። እቲ ሕማም ዘስዕብ ነገር ባዕሉ እቲ ሕማም ክኸውን ኣይኽእልን። ጠንቅን ሳዕቤንን ሓደ እንተ ዝኾኑ ነይሮም፡ እቲ ሕማም ዘስዕብ ነገር ባዕሉ እቲ ሕማም ምኾነ ነይሩ። እዚ ግን ዝከኣል ኣይኮነን።

ሓደ ሓደ ግዜ ‘ጠንቂ ባዕሉ ሳዕቤን ክኸውን ይኽእል እዩ’ ናብ ዝብል ጌጋ መደምደምታ ዘብጽሓና ግን፡ እቶም መተሓላለፊታት ተኸታቲሎም ዝተሰርዑ ምዃኖምን፡ ኣብ ሓደ ሓባራዊ ስርዓት ድማ ሓደ መተሓላለፊ ኣብቲ ቅድሚኡ ዘሎ መተሓላለፊ ዝምርኮስ ምዃኑ ብምዝንጋዕና እዩ። ሓደ መተሓላለፊ እንተ ተዓጽዩ፡ ኣብቲ ምሉእ ስርዓት ጽልዋ ይህልዎ። ንኣብነት፡ ከብዲ (ጨጓራ) ንምግቢ ብክፋል ጥራይ ክቕበል እንተ ጀሚሩ፡ እዚ ንኹሎም እቶም ስዒቦም ዘለዉ መተሓላለፊታት ኣካላት ይጸልዎም። ከብዲ ኣብቲ መእተዊኡ ሒደት ጥራይ እንተ ተቐቢሉ፡ ኣብቲ መውጽኢኡ እውን ሒደት ጥራይ እዩ ዘመሓላልፍ። ሽዑ፡ ‘እቲ ብሰንኪ ከብዲ ዝመጸ ሕጽረት፡ ጠንቂ ናይቲ ኣብ ኣካላት ዘሎ ካልእ ጉድለታት እዩ’ ክንብል ንኽእል ንኸውን። ግን ሽዑ እታ ሕቶ ‘ስለምንታይ እዩ ከብዲ ተጸልዩ፧’ እትብል ክፍቲ እያ ትተርፍ። እቲ ንምሉእ ኣካላት ዝጸሉ መስርሕ መጀመርታኡ ኣበይ እዩ፧

ካልእ ኣብ ሓደ መተሓላለፊ ጠንቅን ሳዕቤንን ኩሉ ግዜ ዝተፈላለዩ ምዃኖም ዘርኢ ኣብነት፡ እቲ ተኸታቲሉ ዝተሰርዐ እምኒ ዶሚኖ እዩ። እዞም ኣእማን እዚኦም ተኸታቲሎም ዝተሰርዑ ኮይኖም፡ እቲ ቀዳማይ እምኒ ምስ ዝድፋእ፡ ኩሎም በብተራ ይወድቁ። እቲ ቀዳማይ እምኒ ነቲ ሓይሊ ይቕበሎ - እዚ ‘ጠንቂ’ እዩ - ክወድቅ ከሎ ድማ ነቲ ሓይሊ የመሓላልፎ - እዚ ድማ ‘ሳዕቤን’ እዩ። ኣብ ጥቓ ካልእ እምኒ እንተ ቆይሙ፡ እቲ ካልኣይ እምኒ ነቲ ሓይሊ ይቕበሎ እሞ የመሓላልፎ። ነፍሲ ወከፍ መተሓላለፊ ሓደ ዓይነት ተግባር እዩ ዝፍጽም፦ ካብቲ ቅድሚኡ ዘሎ ይወስድ፡ ነቲ ስዒቡ ዘሎ ድማ ይህብ - እዚ ድማ ደረት ዘይብሎም ኣእማን ተኸታቲሎም እንተ ተሰሪዖም ንዘለኣለም ክቕጽል ይኽእል እዩ። ሓይሊ ኣይጠፍእን እዩ፡ መልክዑ ጥራይ እዩ ዝልውጥ። ከም ሓደ በይኑ መተሓላለፊ እንተ ርኢናዮ፡ ነፍሲ ወከፍ እምኒ ዶሚኖ ሓደ ዓይነት ነገር እዩ ዝገብር፦ ይወስድን ይህብን። ካብቲ ዝወሰደሉ ወገን ግን ምንም ነገር ኣይምልስን እዩ፡ ብኣንጻሩ ኣብ ካልእ ወገን (ነቲ ዝስዕብ እምኒ) እዩ ዝህብ፤ እዚ ድማ ዘይለዋወጥ ሕጊ እዩ።

ስለዚ፡ እቲ ጠንቂ ኣብቲ ቀዳማይ እምኒ ናይቲ ተኸታታሊ መስርሕ ሓይሊ ዝረኸበሉ ቦታ እዩ ዝርከብ። በዚ ምኽንያት እዚ፡ ኣብቲ ወዲ ሰብ እውን እቲ ሓይሊ ዝውሰደሉን እቲ ቀዳማይ መተሓላለፊ ዝንቀሳቐሰሉን ቦታ ምልላይ ንዓይ ኣዝዩ ኣገዳሲ ነይሩ።

ኩሉ ነገር ብመልክዕ መተሓላለፊ ዝተሰርሐ ስለ ዝኾነ፡ ኣብ ሓደ ስርዓት ዘሎ ኩሉ ነገር ብመትከል ዑደት ጥራይ ክዓይይ ከም ዝኽእል ስነ-መጐታዊ እዩ። ነቲ ናይ ጸሓይ ስርዓት እንተ ርኢናዮ፡ ኣብ ሓደ ዑደት ኩሎም ባእታታት ኣብ ነንሕድሕዶም ዝተመርኮሱ ምዃኖም ንጹር ይኸውን። ጸሓይ፡ ወርሒ፡ መሬትን ፕላነታትን ኣብ ናይ ጽግዕተኝነት (ምርኮሳ) ርክብ እዮም ዘለዉ። ኣብ መሬት እውን ኣብ መንጎ ኩሎም ህያው ፍጥረታትን ባእታታትን ዘሎ ናይ ነንሕድሕድ ምርኮሳ ብመልክዕ ስነ-ህይወታዊ ስርዓት ክንዕዘብ ንኽእል ኢና። እቲ ናይ ዑደት መትከል ኣብ ኹሉ ቦታ ዝርከብ እዩ፤ ንኣብነት ኣብ ኣየር ብመልክዕ ንፋስ፡ ወይ ድማ ኣብ ዋሕዚ ባሕርታት።

ብዛዕባ እዞም ዑደታት ኣዝዩ ዘገርም ነገር እንተ ሃሊዩ፡ ካብቲ ዝጀመሩሉ ቦታ ክውድኡ ዘለዎም ምዃኑ እዩ። ሓደ ንጹር ኣብነት፡ እቲ ኣብ ባሕሪ ዝጅምርን ኣብኡ ተመሊሱ ዝዕጸውን ዑደት ማይ እዩ። ማይ ኣብቲ ኣብዚ ዑደት እዚ ዝገብሮ ነዊሕ ጉዕዞ፡ መሰረት ህይወት ደቂ ሰብ፡ ኣትክልትን እንስሳታትን እዩ። ብተመሳሳሊ፡ ኣብ ኣካላትና እውን ብዙሓት ዑደታት ኣለዉና፤ ንኣብነት እቲ ኣብ ልቢ ዝጅምርን ኣብኡ ተመሊሱ ዝውዳእን ዑደት ደም።

ነፍሲ ወከፍ መተሓላለፊ፡ ነቲ ዝወሰዶ ኩሉ ነገር ንከመሓላልፎ (ንክህቦ) ተባሂሉ እዩ ብኣሰራርሓኡ ተሃኒጹ። ከብዲ (ጨጓራ) ካብቲ ዝወሰዶ ምግቢ ንእሽቶ ኽፋል ንርእሱ ጥራይ እንተ ዝሕዞ ነይሩ እንታይ ምኾነ፧ ድሕሪ ዝተወሰነ ግዜ ብርግጽ ምመተና ነይርና። ሳንቡእ ኣብቲ ናይ ምስትንፋስ መስርሕ ክንደይ ዝኣክል ኦክስጅን እዩ ንርእሱ ዝሕዝ፧ ሓንቲ እኳ ኣይሕዝን እዩ፤ ከመይሲ ኣብ ጥዑይ ሳንቡእ፡ እቲ ኦክስጅን ምሉእ ብምልእ ናብ ደም እዩ ዝመሓላለፍ። እቲ ሕግን እቲ ኣሰራርሓን ካብዚ ወጻኢ ካልእ ነገር ኣይፈቅድን እዩ። እዚ ድማ ብሓፈሻ ንኹሉ፡ ማለት ንሓንቲ ዋህዮ እውን ዝሰርሕ እዩ። ተፈጥሮ በዞም ቀለልቲ፡ ጽቡቓትን ንምርዳኦም ዘይጸግሙን መትከላት እያ ትዓይይ፤ እዚኦም ድማ ብጥንቃቄ እንተ ተዓዚብናዮም ክንፈልጦም ንኽእል ኢና።