13. ንተፈጥሮ ምጥማት - ኣብ ሓደ ሕማም ባልዕ እንታይ ግደ ኣለዎም፧

ኣብቶም ሕሙማተይ ብተደጋጋሚ ናይ እዝኒ ረኽሲ እዕዘብ እየ። ኣብ ብዙሓት ረኽሲ ዘለዎም ኣእዛን ድማ ሓደ ዓይነት ባክቴሪያ ይርከብ እዩ። እዚ ባክቴሪያ እዚ ዝበዝሕ ዘሎ፡ ኣብቲ ናይ እዝኒ መጋረጃ/ከበሮ እዝኒ ወይ ኣብቲ ናይ እዝኒ መስመር፡ ‘ግራኑሌሽን’ — ማለት ቆርበት ዘይብሉ ‘ናይ በረኻ’ ስጋ ዝበሃል — ስለ ዝበቅል እዩ። እቲ ባልዕ ዘድልዮ መግቢ ክሳብ ዝረኸበ ድማ፡ ክራባሕን ፍርያቱ ከፍርን ይኽእል።

እሞ እቲ ሕክምና ካበይ እዩ ክጅምር ዘለዎ፧ ነቲ ባልዕ ክንዋግኦ ድዩ ወይስ ነቲ ረኽሲ፧ ኣብ ዓውዲ ሕክምና ክልቲኡ ኣገባብ ኣሎና። መብዛሕትኡ ግዜ፡ ነቲ ባልዕን ረኽስን ሓንሳብ ንድሕሪት ንምምላስ፡ ‘ኣንቲባዮቲክ’ ምስ ‘ኮርቲኮይድ’ ብምሕዋስ ንጥቀም። ግናኸ፡ እቲ ናይቲ ረኽሲ መበገሲ ጠንቂ እንተ ዘይተወጊዱ፡ እዞም መድሃኒታት እዚኦም ንግዜኡ ጥራይ እዮም ዝሰርሑ፡ ሓድሓደ ግዜ ድማ ጭራሽ ኣይሰርሑን።

እዚ መስርሕ እዚ ብኸመይ ከም ዝዓይይ፡ ኣብ ብዙሓት ኣብነታት ክዕዘቦ ክኢለ እየ።

ኩነት 12

ሓደ ዕድሜኡ ኣስታት 60 ዓመት ዝኾነ ሕመምተኛ፡ ብብርቱዕ ረኽሲ የማናይ እዝኒ (ናይ እዝኒ መጋረጃ/ከበሮ እዝኒ) ንሕክምና መጸ። ነቲ ረኽሲ ንምዕጋት ድማ ነቶም ልሙዳት መድሃኒታት ተጠቐምኩ። ግናኸ፡ እቲ ረኽሲ ኣብ ክንዲ ዝሓውይ፡ በቲ ዝወሃቦ ዝነበረ ሕክምና እናገደደ እዩ ከይዱ። ስለዚ፡ ብዛዕባ ኩነታት ህይወቱ ሓተትክዎ። እቲ ሰብኣይ ኣብ ሓደ ከቢድ ግጭት ተሸሚሙ ነበረ፤ እቲ ጉዳይ ድማ ድሕሪ ሰለስተ ሰሙን ኣብ ቤት ፍርዲ ክርአ ቆጸራ ነበሮ። እቲ ናይ ቤት ፍርዲ ቆጸራ ክሳብ ዝሓልፍ ግን ዝኾነ ነገር ክሕግዞ ኣይከኣለን። እቲ ጉዳይ ምስ ተፈጸመ ግን፡ በቲ ዝወሃቦ ዝነበረ ሕክምና እቲ ረኽሲ ጠፍአ፡ እቲ ባልዕ እውን ምርባሕ ኣቋረጸ (ባልዕ ፈጺምካ ክጠፍእ ኣይኽእልን እዩ፡ ክመውት ዘይኮነስ ክዝሕል ጥራይ እዩ ዝኽእል፤ ብመልክዕ ዝሕታለ ኩሉ ግዜ ኣብ ኣካላትና ኣሎ)። እሞ ሕጂ ነቲ ሕመምተኛ ዘሕወዮ እንታይ እዩ፦ እቲ ሕክምና ድዩ ወይስ እቲ ናይ ሓሳባቱ ለውጢ፧

ባክቴሪያታት መግቢ እንተ ረኺቦም ጥራይ እዮም ገለ ነገር ከፍርዩ ዝኽእሉ — እቲ ኣካል ድማ እዩ እዚ መግቢ እዚ ክህቦም ዘለዎ። ስለዚ ባክቴሪያታት ናይቲ ረኽሲ ‘ሳዕቤን’ እምበር ‘ጠንቂ’ ኣይኮኑን። ሓደ ባክቴሪያዊ ረኽሲ በቲ ዘፍርዮ መርዚ ተወሳኺ ጉድኣት ከምጽእ ይኽእል እዩ፤ ግናኸ ኩሉ ግዜ ከም ‘ካልኣይ ደረጃ’ እምበር ከም ቀንዲ መበገሲ ኣይኮነን።

ስለዚ፡ ኣብ ባክቴሪያ ይኹን ኣብ ፈንገስ፡ ቅድሚ እቲ ዘይጥዑይ ዕብየት ባልዕ፡ ኩሉ ግዜ ኣብቲ ኣካል ረኽሲ ይቕድም እዩ። በዚ ምኽንያት ድማ፡ እቲ ባልዕ ብዘፍርዮ መርዚ ንኣካላት ምስ ዝጐድእ ‘ኣንቲባዮቲክ’ ክጥቀም እኽእል እየ። ግናኸ በዚ ጥራይ እቲ ረኽሲ ኣይሓውይን እዩ፤ ምኽንያቱ እዚ ‘ንጠንቂ ሕማም ምውጋእ’ ኣይኮነን። እቲ ሕማም ካበይ ከም ዝመጸ ንሕመምተኛ ክገልጸሉ ኣለኒ። እቲ ረኽሲ ምስ ጠፍአ፡ እቲ ባልዕ እውን ንጥፈታቱ የቋርጽ።

ባልዕ፡ እቲ ኣካል ቦታን መግቢን ምስ ዝፈቅደሉ ጥራይ እዩ ክዓቢ ዝኽእል። ባልዕ ኣብ ዝኾነ እዋን ክበራበር ይኽእል እዩ። እቲ ‘ኣአንጋዲ’ (ማለት እቲ ሰብ) ጥራይ እዩ፡ መዓስ ነቲ ባልዕ መግቢ ክህቦ ከም ዘለዎ መዓስ ድማ ከም ዘይህቦ ዝውስን። ቫይረስ እውን ብኸምዚ መገዲ እዩ ብኣካላት ተፍሪዩ ከም መጋበርያ ረኽሲ ዝጥቀመሉ።

ኩነት 13

ሓንቲ ዕድሚኣ ኣስታት 60 ዓመት ዝኾነ ሕመምተኛ፡ ብየማናይ ሸነኽ ኣካላታ ብዝመጸ ንፍሕቶ ቖርበት /ሕማም መቐንቶ ንሕክምና መጸት። ኣብዚ ሕማም እዚ፡ ኣብ መስመር ጭዋዳታት ብርክት ዝበሉ ማይ ዝመልኡ ጽፍፍቲ/ዕንፍሩር ኣብ ቆርበት ይወጹ። እዞም ዕንፍሩራት ቅድሚ ምውጽኦም፡ ንሰለስተ መዓልታት ዝኣክል ዝርአ ነገር ከይሃለወ ቃንዛ ጥራይ ይስምዓካ። እቶም ዕንፍሩራት ምስ ወጹ ግን ሰባት ‘እዚ ቫይረስ እዩ’ ይብሉዎ። ግናኸ እዚ ቫይረስ እዚ ካበይ መጸ፧ መንከ ኣፍረዮ፧ ንምንታይከ ኣብዚ ናይ ኣካል ክፍሊ ጥራይ ወጸ፧ ነቲ ቦታ ዝወሰኖኸ መን እዩ፧

ኣነ ምስቲ ሕመምተኛ ብዛዕባ ክልቲኡ ሸነኻት ኣካል፡ ብዛዕባ እቶም ተተሓሒዞም ዘለዉ ክልተ ክፋላት ሓንጎልን ካብ ወለዲ ዝውረስ ባህርያትን ተዛራረብና። ኣብቲ ዘይምዕጋብ ዘለዎ ቦታን ኣብ ርክባት ግጭት ዘለዎ ቦታን፡ ሕማም ይግለጽ እዩ። ንሕሙማት፡ ‘ሕማምኩም ካብ ኣተሓሳስባኹም እዩ ዝመጽእ’ ኢለ ክነግሮም ከለኹ ክርድእዎ ይጽግሞም እዩ። ይኹን እምበር፡ ኣብቲ ልሙድ ሕክምና እውን ከይተረፈ ‘ውጥረት’ ሕማም መቐንቶ ከም ዘለዓዕሎ ይፍለጥ እዩ። ካብ ተመክሮይ ከም ዝፈልጦ፡ እቲ ብብዝሒ እትጥቀመሉ ኢድ ዘለዎ ሸነኽ ኣካል፡ ምስ ኣዴኻ ወይ ምስ መጻምድትኻ ዘሎካ ርክብ ዝጸልዎ እዩ። ስለዚ ነታ ሰበይቲ፡ ሕማማ ካብቲ ኣብ ጸጋማይ ክፋል ሓንጎላ ዝነበረ ኣሉታዊ ኣተሓሳስባ ከም ዝመጸ ገለጽኩላ። እዚ ድማ ብርግጽ ‘ብሕታዊ ክሳራ’ — ማለት ንሳ ዘይተሰማማዓትሉ ነገር — ንኣካላታ ጉድኣት ዘስዓበ ክኸውን ኣለዎ። ኣካል ክሕሱ ኣይክእልን እዩ።

ንሳ ድማ ብዛዕባ እቲ ዝወድኣቶ ናይ ዕረፍቲ ግዜ ነገረትኒ፤ ኩሉ ጽቡቕ ከም ዝነበረን ዝኾነ ባእሲ ከም ዘይነበረን ገለጸት። ኣዲኣ ቅድሚ 5 ዓመት እያ ዓሪፋ። ዕለተ ሞት ኣዲኣ መዓስ ከም ዝነበረ ምስ ሓተትክዋ፡ ልክዕ ምስቲ ግዜ ዕረፍታ ዝገጠመ ኮነ፤ እቶም ቀዳሞት ዕንፍሩራት ድማ ንጽባሒቱ ወጹ። ሽዑ እታ ሕመምተኛ ኣብቲ ዕረፍቲ ንኣዲኣ ትዝ ከም ዝበለታን ከም ዝሓዘነትላን ገለጸት።

ሓዘን ኣዝዩ ቃንዛ ዘለዎ ሰባሪ ሓሳብ እዩ፤ ምኽንያቱ የሕምም እዩ። ሓዘን ካብቲ ካልእ ሰብ ገለ ነገር ትደሊ ከም ዘለኻ መረጋገጺ እዩ። ግናኸ እቲ ሰብ ሞይቱ እዩ፡ የለን። ብዛዕባ እቲ ዝሞተ ሰብ ብዘይ ‘ዓቢ ክሳራ’ ጌርካ ምሕሳብ እንተ ዝከኣል ነይሩ፡ ኣካል ብትእዛዝ መንፈስ ቫይረስ ኣይምፈጠረን። ብሓቂ ግን፡ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ነታ ኣዲኡ ወይ ነቲ ሰብ ስለ ዝሰኣኖ ‘ንርእሱ’ እዩ ዝሓዝን። በዚ ምኽንያት ድማ ሰባት ይጭነቁ እሞ ንርእሶም ከም ግዳያት ሞት ናይቶም ዝፈትውዎም ሰባት ይርእይዋ። ብኸምዚ ዓይነት ኣተሓሳስባ ነቲ ፍጻሜ ብትኽክል ክትትርጉሞ ኣይትክእልን ኢኻ፡ እዚ ድማ ናብ ሕማም ይመርሕ። ኣብዚ ደቀቕቲ ህይወታውያን ኣካላት ይሃልዉ ኣይሃልዉ፡ ነቲ ግጉይ ኣተሓሳስባ ከም ቀንዲ ጠንቂ ክልውጦ ኣይክእልን እዩ። ኣብ ሕክምና ግደ ይሃልዎም ይኸውን እምበር፡ ኣብቲ ቀንዲ መበገሲ ጠንቂ ምውጋድ ግደ የብሎምን።

ኣብ ተፈጥሮ ዘይቅየሩ መሰረታዊ ምትእስሳራት ኣለዉ። በዚ መሰረት ድማ፡ ዓብዪ ህይወታዊ ኣካል ኩሉ ግዜ ኣብ ልዕሊ ደቂቕ ህይወታዊ ኣካል ይውስን። እዚ ብዘይ ዝኾነ ፍልይ ዝበለ ኩነታት ከምኡ እዩ። ይኹን እምበር፡ እቲ ዝንገርን ዝምሃርን ተገላቢጦሽ እዩ። ስለዚ፡ ነቲ ግሁድ ኣሰራርሓ ተፈጥሮ ከም መዐቀኒ ክንወስዶ ይግባእ እምበር፡ ነቲ ‘ክኢላታት’ ዝብልዎ ኣይኮነን። ንኣብነት፡ እቶም ካብ ምብስባስ ዝነብሩ ባልዕ ኩሉ ግዜን ኣብ ኩሉ ቦታን ኣለዉ። ሓደ ቱፋሕ — ገና ኣብ ኦም ከሎ ይኹን ድሕሪ ምእካቡ — መዓስ ከም ዝብስብስን እቶም ባልዕ መዓስ ‘ክበልዕዎ’ ከም ዝኽእሉን፡ ኣብቶም ባልዕ ዝተመርኮሰ ኣይኮነን።

ዝዓበዩ ህይወታውያን ኩሉ ግዜ ኣብ ልዕሊ እቶም ዝደቐቑ ይውስኑ። እዚ ተገላቢጦሽ እንተ ዝኸውን ነይሩ፡ ዝለዓሉ ህይወታውያን (ከም ወዲ ሰብ) ኣይምሃለዉን። ኣብ መዓንጣናን ኣብ ቆርበትናን ካብቶም ኣብ ብምሉኡ ኣካልና ዘለዉ ህዋሳት ንላዕሊ ዝበዝሑ ባልዕ ኣለዉና። ብቑጽሪ እንተ ኾይኑ፡ ብቐሊሉ ‘ክበልዑና’ ምኸኣሉ ነይሮም። ግናኸ፡ ምሳና ተላሚዶም ስለ ዝነብሩ፡ ከምኡ ኣይገብሩን እዮም።

ብሓፈሻ ክጥቀለል ከሎ፦ ባልዕ፡ ቫይረስ ይኹኑ ባክቴሪያ ወይ ድማ ፈንገስ፡ ንሳቶም ናይ ሕማምና ቀንዲ መበገሲ ጠንቂ ክኾኑ ኣይክእሉን እዮም። እቲ ካብ ቁሳዊ ነገር ንላዕሊ ዝኾነ ‘መንፈስ’ እዩ፡ ኣብ ልዕሊ ኣካልናን ኣብ ልዕሊ እቲ ብሰንኪ ባልዕ ዝመጽእ ጽልዋን ዝውስን። ስለዚ፡ ነቲ ናይ ወዲ ሰብ ኣሰራርሓን ተግባራትን ከምኡ እውን ድሌታቱ ብልክዕ ክንፈልጦም ኣዝዩ ወሳኒ እዩ።