11. ፈጣሪ ወይ ፍጡር — እታ ሓቀኛ መንነት ወዲ ሰብ

ኩሉ እቲ ሕሙማተይ ካብ ወለዶም፡ መጻምድቶም፡ ደቆም፡ ኣሕዋቶም ወይ ኣዕሩኽቶም ዝጽበይዎ ‘መሰል ናይ ምርካብ’፡ እቲ ውልቀሰብ ካብቲ ካልእ ንላዕሊ ርእሱ ልዕል ከምዘበለ ዘርኢ እዩ። እዚ ማለት ድማ፡ ኩሉ እቲ ‘መሰለይ እዩ’ ዝብል ትጽቢት ካብቲ ‘እቲ ካልእ ሰብ ድሌተይ ናይ ምርዋይ ዕዳ ኣለዎ’ ዝብል ግምት እዩ ዝምንጭው። በዚ ድማ እቲ ካልእ ሰብ ንዓይ ከም ‘ግዙእ’ ኮይኑ ድሌተይ ከማልኣለይ ጥራይ ዝተዳለወ ይኸውን። በቲ ፍሉጥ ዝኾነ ናይ ደቂ ሰብ ድራኸ — ማለት ‘ስስዐን’ ‘ትዕቢትን’ — እዚ ‘ካብ ካልኦት ንላዕሊ ምዃን’ ዝብል ስምዒት ካበይ ከም ዝመጸ ርእየዮ እየ።

ኣብ ድሕሪ ስስዐ ዘላ እምነት ‘ኣነ ንብረት ኣለኒ’ እትብል እያ። እዚ ማለት ሓደ ነገር ብብሕቲ ናተይ እዩ ማለት እዩ። ትዕቢት ድማ ካብቲ ‘ኣነ ክፈጥር (ክሰርሕ) እኽእል እየ’ ዝብል ኣረኣእያ እዩ ዝመጽእ። እዚ ማለት ድማ ካብ ገዛእ ርእሰይ ገለ ነገር ኣፍርየ ክህብ እኽእል እየ ማለት እዩ። በዚ ኣተሓሳስባ እዚ፡ ወዲ ሰብ ኩሉ ግዜ መጀመርታ ይህብ እሞ፡ ምላሽ ድማ ይጽበይ። ዋላ እኳ ኣብ ንቕሓቱ ‘ተመሊሱ ክወሃበኒ ኣይደልን’ ኢሉ እንተ ሓሰበ፡ ሓደ ሰብ ‘የቐንየለይ’ እኳ እንተ ዘይኢሉዎ ክሓርቕ ከሎ፡ እቲ ‘ርእሰ-ምጥባር’ ንጹር ይኸውን።

ኩሉ ነገር ኣብቲ ‘ብሕታዊ ክሳራ’ ዝጥምዘዝ ስለ ዝኾነ፡ እዚ ሓሳብ እዚ ድማ ንኣካላት ወዲ ሰብ ስለ ዘዕንዎ፡ ‘ወዲ ሰብ ብሓቂዶ ብሕታዊ ንብረት ክህልዎ ይኽእል እዩ፧’ ኢለ ንርእሰይ ሓቲተ። ምስ ብዙሓት ሰባት ብዛዕባ እቲ ዝኸፍአ ተመክሮኦም ተዛሪበ እየ። ገሊኦም ውላዶም ዝሰኣኑ፡ ገሊኦም ድማ ደቆም ዝተዓመጹ እዮም። ዋላ እኳ ካብቲ ፍጻመ ብዙሕ ዓመታት እንተ ሓለፈ፡ እቶም ወለዲ ገና ስምዒቶም ዝተጎድአን ዝተወግኡን እዮም — እቲ ኣካላዊ ሕማማቶም ድማ ክብደቱ እናወሰኸ እዩ ዝኸይድ።

ኣብ ላዕሊ፡ ኣካላትና ንርእሰ-ምፍላጥ ከም ዝሕግዘና ‘መስቲያት’ ጌርና ገሊጽናዮ ነይርና። ዝኾነ ንኣካላትና ዘዕኑ ወይ ዘሕምም ነገር፡ ‘ቅኑዕ’ ክኸውን ኣይክእልን እዩ። እዚ ድማ ኣብ መንፈሳዊ ደረጃ እውን ይሰርሕ እዩ፤ ዋላ እኳ መንፈስና ነቲ ነገር ቅኑዕ እዩ ኢሉ እንተ ኣመነሉ። ስለዚ፡ እቲ ‘ብሕታዊ ክሳራ’ ዝብል መምርሒ ከም ‘ጌጋ’ ክርአ ኣለዎ፤ ምኽንያቱ ንሱ ንኣካላት ስለ ዘዕኑን ንመንፈስ ድማ ስለ ዝኣስር። እሞ እዚ ኩሉ ዘባላሹ ከቢድ ናይ ሓሳብ ስሕተት ካበይ እዩ ዝመጽእ፧

መንፈስ ንነፍሲ ወከፍ ፍጻመ ክመዝኖ ኣለዎ። ሕጂ መንፈስ ንሓደ ውላድ ከም ‘ብሕታዊ ንብረቱ’ ገይሩ እንተ ወሲድዎ፡ እቲ ውላድ ድማ እንተ ሞይቱ፡ መንፈስ በቲ ብዛዕባ ‘ዘይምለስን ዓብን ብሕታዊ ክሳራ’ ዝሓስቦ ሓሳብ ገይሩ ንኣካላቱ የዕንዎ፤ ምኽንያቱ መንፈስ ንሓደ ‘ብሕታዊ ክሳራ’ ናይ ምቕባል ብቕዓት የብሉን። ንሱ ክኸስር ኣይክእልን እዩ። ወዲ ሰብ ንሓደ ‘ብሕታዊ ክሳራ’ ‘እወ’ ናይ ምባል ዓቕሚ ፈጺሙ የብሉን።

ስለዚ እቲ ሕቶ፦ ‘ገለ ነገር ናተይ እዩ’ ኢልካ ምሕሳብ ብሓቂዶ ትኽክለኛ እዩ፧ ወዲ ሰብ ዋላ እኳ ከምኡ እንተ ሓሰበ፡ ንምንታይ እዩ ‘ንብረት’ ክህልዎ ዘይክእል፧ መልሱ ቀሊል እዩ፦ ምኽንያቱ ንሱ ዝኾነ ነገር ‘ክፈጥር’ ስለ ዘይክእል። ሓደ ነገር ባዕሉ ክፈጥር እንተ ዝኽእል ነይሩ ጥራይ እዩ እቲ ነገር ብሓቂ ‘ናቱ’ ክኸውን ዝኽእል። ግናኸ ኩሉ ነገር — ወዲ ሰብ ሓዊሱ — ከም ‘መትረብ’ ኮይኑ ስለ ዝዓይይ፡ ንሱ ዝኾነ ነገር ክፈጥር ኣይክእልን እዩ። ወዲ ሰብ ነገራት ‘ከተግብር’ ይኽእል እዩ፤ ነገራት ናይ ምእካብ፡ ናይ ምፍታሕ፡ ብናይ ምሕሳብ ዓቕሙ ተጠቒሙ ድማ ጽቡቕ ነገር ናይ ምስራሕ ወይ ናይ ምስኣል ክእለት ኣለዎ። እዚ ግን ምስ ‘ምፍጣር’ ሓደ ኣይኮነን፤ ምኽንያቱ ኩሉ ውጽኢት ጻዕሪ ወዲ ሰብ ካብቲ ድሮ ‘ዘሎ’ ነገር ዝተሰርሐ እዩ፤ እቲ ዘሎ ነገር ድማ ኣብ ግብሪ ምውዓሉ ጥራይ እዩ። ዋላ እኳ ሓደ ቆልዓ ‘ብመገዲ’ ወለዱ እንተ መጸ፡ ‘ካብ’ ወለዱ ግን ኣይኮነን ዝመጽእ። ወዲ ሰብ ግን ኣብቲ ስሕተቱ ኮይኑ፡ ነገራት ዋላ እውን ‘ህይወት’ ክፈጥር ከም ዝኽእልን እቲ ቆልዓ ድማ ‘ካብኡ’ ከም ዝመጸን ገይሩ ይሓስብ።

በዚ ምኽንያት፡ እቲ ናይ ኣካላት ሕማምን እቲ ዝተኣስረ መንፈስን፡ ወዲ ሰብ ‘ገለ ነገር ናተይ እዩ’ ኢሉ ክሓስብ ከሎ ይጋገ ከም ዘሎ የረጋግጹ። እቲ መሰረታዊ ሕጊ ተፈጥሮ እውን፡ ዝኾነ ነገር ‘ናይ ገዛእ ርእሱ’ ከም ዘይኮነ የርእየና። ወዲ ሰብ ‘ናይ ገዛእ ርእሰይ እየ’፡ ‘ኣካላተይን ህይወተይን ድማ ብሕታዊ ንብረተይ እዮም’ ኢሉ ዝሓስቦ ሓሳብ፡ ካብቲ ክንገልጾ (ክንቀልዖ) ዘሎና ‘ርእሰ-ምጥባር’ ዝመጸ እዩ።

እታ ካብቲ ጌጋ ድራኸ መንፈስ እትምንጭው ካልአይቲ ሓሳብ ድማ፡ ‘ካብ ርእሰይ ገለ ነገር ክሰርሕ (ከፍርይ) እኽእል እየ’ እትብል እያ። ወዲ ሰብ ካብቶም ድሌታቱ ኣየናይ እዩ ብሓቂ ‘ባዕሉ’ ክፈጥሮ ዝኽእል፧ ነቶም መሰረታዊ ድሌታት ወዲ ሰብ እንደገና ንመልከቶም። ኣብ ጉዳይ ኦክስጅን (ኣየር)፡ እቲ ኣብ ከባቢኡ ዘለዎ ጽግዕተኛነት ንጹር እዩ። በቲ ‘ንኽትህብ ውሰድ’ ዝብል መምርሒ መሰረት፡ ወዲ ሰብ ነቲ ዘድልዮ ኦክስጅን ካብ ኣየር ክወስዶ ኣለዎ። ንማይ እውን ልክዕ ከምኡ እዩ። ብዘይ ምንጪ ማይ፡ ወዲ ሰብ ብቕልጡፍ ይመውት። መግቢ እውን ወዲ ሰብ ‘ክፈጥሮ’ ኣይክእልን እዩ፤ ካብ ተፈጥሮ ወሲዱ ጥራይ እዩ ‘ከዳልዎ’ ዝኽእል።

እቲ መሰረታዊ ናይ ፍቕሪ ድሌት፡ ከምቲ ዘለዎ ክከሓድ ዘይክእል ሓቂ እዩ። ኩሉ ነገር ኣብ ህይወት ወዲ ሰብ ኣብ ዙርያ ፍቕሪ እዩ ዝሽክርከር። ስለዚ ድማ፡ ፍቕሪ ካበይ እያ እትመጽእ፧ ዝብል ሕቶ ኣገዳሲ እዩ። ኣብዚ ድማ ሓደ ነገር ንጹር ክኾነልና ኣለዎ፦ ፍቕሪ ናይ መንፈስ ድሌት ካብ ኮነት፡ ንሳ ‘ሓበሬታ’ ጥራይ እያ ክትከውን ትኽእል። እቶም መንፈሳዊ ድሌታት ከም ፍቕሪ፡ ፍትሓውነት፡ ናጽነት፡ ከምኡ እውን ድሕነት፡ መንፈሳዊ ሓበሬታ እዮም። እዚኦም ብቓላት ወይ ብምስልታት ዝግለጹ ንጹህ መንፈሳዊ ሓበሬታ እምበር፡ ከም ‘ኤሌክትሮ-ማግኔታዊ ማዕበል’ ዝኣመሰለ ሓይሊ ኣይኮኑን። ክልክዑ ወይ ብኣካላዊ ህዋሳት ክስምዑ ዝኽእሉ ዋሕዚ ኤሌክትሪክ ኣይኮኑን። እዚ ሓበሬታ እዚ ብመንፈስ ምስ ተሰርሐ ጥራይ እዩ፡ በቲ መንፈስ ዝህቦ ውሳነታት ኣቢሉ ኣብታ ቅርፊት ሓንጎል ናብ ዝተሰላሰለ ናይ ኤሌክትሪክ ዋሕዚ (ጸዓት) ዝትርጎም፤ እዚ ድማ ኣብ ኣካላት ብጭቡጥ ክልካዕ ይኽእል።

ወዲ ሰብ ነታ ኣዝያ እተድልዮ ፍቕሪ፡ ማለት ነታ መንፈሳዊት ሓበሬታ፡ ንገዛእ ርእሱ ክፈጥራ (ክሰርሓ) ይኽእል ድዩ፧ ንሱ ‘ሰራሒ’ ድዩ ወይስ ‘ተጠቃሚ’ ናይቲ ሓበሬታ፧ ኣብቲ ኣካላዊ ደረጃ፡ ወዲ ሰብ ነገራት ‘ይቕይር’ እምበር፡ ዝኾነ ነገር ‘ኣይፈጥርን’ እዩ ዝብል ምንም ጥርጥር የብልናን። ኣብ መንፈሳዊ ደረጃ እውን ከምኡ ምዃኑ ክርዳእ ኣለዎ፦ ኣካላትና ‘ኬሚስትሪ’ ከም ዘተግብር፡ መንፈስና ድማ ‘ሓበሬታ’ እዩ ዘተግብር። ማዕከናት ዜና ክንድዚ ክዓብዩ ዝኸኣሉሉ ምኽንያት፡ መንፈስ ወዲ ሰብ ብዘይዕግበት ንሓበሬታ ስለ ዝጭድር እዩ። ሓደ ቆልዓ ገና ካብ ንእስነቱ ኣብ ቅድሚ ዓለባ ምርኢት ተሳሒቡ ይቕመጥ እሞ ነቲ ሓበሬታ ምጥጥ የብሎ። ሎሚ ወለዲ ንደቆም ጸጥ ከብልዎም እንተ ደልዮም፡ ሞባይል ወይ ምስሊ ብምሃብ ብቐሊሉ ይዕወትሉ እዮም። እቶም ቆልዑ ድማ ኣብቲ ግዜ እቲ ዋላ መግቢ ከይበልዑ ንነዊሕ ግዜ ክጸንሑ ይኽእሉ እዮም።

በቲ ኣብ መንፈሱ ሰፊሩ ዘሎ ስሕተት ምኽንያት፡ ወዲ ሰብ ብሓቂ ሓበሬታ — ማለት ፍቕሪ እውን ሓዊሱ — ክፈጥር ከም ዝኽእል ገይሩ ይሓስብ። ዳርጋ ኩሎም ሕሙማተይ ‘ፍቕሪ ባዕልኻ ክትፈጥራ ትኽእልዶ፧’ ንዝብል ሕቶ ‘እወ’ ኢሎም እዮም ዝምልሱ። እዚ ሓቂ እንተ ዝኸውን ነይሩ ግን፡ ፍቕሪ ‘መሰረታዊ ድሌት’ ኣይምኾነትን። ሽዑ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ኣብ ውሽጡ ናቱ ናይ ፍቕሪ ምንጪ ምሃለዎ እሞ ካብኡ እናፈጠረ ምነበረ። ግናኸ፡ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ፍቕሪ ዝደልይን ካብ ካልእ ሰብ ክፍቀር ዝናፍቕን ምዃኑ ጥራይ፡ ፍቕሪ ኣብ ውሽጡ ከም ዘየላ መረጋገጺ እዩ። ብመሰረት ሕጊ ተፈጥሮ፡ ፍቕሪ መጀመርታ ክትውሰድ (ክትቅበል)፡ ክትስራሕ፡ ድሕሪኡ ድማ ክትመሓላለፍ ኣለዋ። ኣብ ሓደ ‘መትረብ’ ምትግባር እምበር መሰረታዊ ባእታታት ‘ምፍጣር’ የለን። ሓደ መትረብ ኩሉ ግዜ ነቲ ቅድሚኡ ዝተቐበሎን ዝተሰርሐን ነገር ጥራይ እዩ ዘመላልስ።

ወዲ ሰብ ሓድሽ ነገር ክፈጥር ኣይክእልን እዩ። ኣባይቲ ይኹን ነፈርቲ ክንሰርሕ ከለና እውን ከይተረፈ፡ ሓድሽ ነገር ኣይፈጠርናን፤ ብዘለዉ ባእታታት ተጠቒምና ነገራት ጥራይ ኢና ነወሃህድ። መንፈስና ብብዙሕ ዘደንጹ ክእለታት ዝተዓደለ እዩ፤ ግናኸ ሓንቲ ንእሽቶ መሰረታዊት ባእታ እኳ ካብ ‘ባዶ’ ክንፈጥር ኣይከኣለናን።

እቲ ወዲ ሰብ ‘ገለ ነገር ክውንን ወይ ክፈጥር እኽእል እየ’ ዝብል (ጌጋ) እምነቱ ካብ ሓደ ምንጪ ክመጽእ ኣለዎ። እዚ መበገሲ እዚ ድማ ‘መንነቱ’ እዩ። ‘ኣነ መን እየ፧’ ዝብል ሕቶ፡ እቲ መንፈስ ንኹሉ ሓበሬታታት ዝመዝነሉ መሳርሒ እዩ።

ኣብዛ ዓለምና ክልተ ዓይነት መንነታት ጥራይ እዮም ክህልዉ ዝኽእሉ። ወዲ ሰብ ወይ ‘ፍጡር’ እዩ — ማለት ‘መትረብ’፤ ወይ ድማ ‘ፈጣሪ’ እዩ — ማለት ‘ምንጪ’ ወይ ድማ ‘ኣምላኽ’። እሞ መንፈስ ወዲ ሰብ ‘መን እየ’ ኢሉ እዩ ዝኣምን፧ ወይ ‘ኣነ ፍጡር እየ’ ኢሉ ይኣምን፡ ወይ ድማ ‘ኣነ ፈጣሪ (ኣምላኽ) እየ’ ኢሉ ይኣምን።

ፈጣሪ ክብሃል ከሎ፡ ኣብ ገዛእ ርእሱ ዝተመርኰሰ ስርዓት እዩ። ንሱ ባዕሉ ‘መበገሲ’ ስለ ዝኾነ፡ ዝኾነ ይኹን ድሌታት የብሉን። ንሱ ናይ ኩሉ ነገር ‘መንቀሊ/ጠንቂ’ እዩ፤ ስለዚ ድማ መበገሲ እዩ። ሓደ መበገሲ ድማ ባዕሉ መንቀሊ ክህልዎ ኣይክእልን እዩ፤ እንተ ዘይኮይኑ ግን ንሱ ባዕሉ እውን ‘ሳዕቤን’ ምኾነ ነይሩ። እዚ መበገሲ እዚ ኣብ ውሽጡ ዝተዓጽወ ስለ ዝኾነ፡ ካብ ወጻኢ ገለ ነገር ‘ምውሳድ’ ኣየድልየንን እዩ — ፈጣሪ ድሌታት የብሉን። ንሱ ካብ ገዛእ ርእሱ ተበጊሱ ንኹሉ እቲ ኣብ ፍጥረቱ ዘሎ ነገር ይምግብን የዳልውን።

ብኣንጻሩ ግን፡ ሓደ ፍጡር ብትርጉሙ ኩሉ ግዜ ከም ‘መትረብ’ ኮይኑ ዝተሃንጸ እዩ። ንሱ ኩሉ ግዜ ‘ንኽትህብ መጀመርታ ክትወስድ’ ኣለካ። ስለዚ ድማ፡ ነፍሲ ወከፍ ፍጡር ብዘይ ዝኾነ ፍልይ ዝበለ ኩነታት፡ ከም ሓደ ‘ክፉት ስርዓት’ ክህነጽን ምሉእ ብምሉእ ድማ ‘ጽግዕተኛ’ ክኸውንን ኣለዎ። ሕጂኸ ወዲ ሰብ ኣብ ኣየናይ ወገን እዩ ዝምደብ፧ ወዲ ሰብ ከም ‘መትረብ’ ኮይኑ ከም ዝዓይይን ‘ፍጡር’ ምዃኑን ምንም ጥርጥር የብሉን። ኣብቲ ኣካላዊ ደረጃ፡ እዚ ነገር እዚ ንኹሉ ሰብ ብቐሊሉ ተቐባልነት ኣለዎ፤ ኣብ መንፈሳዊ ደረጃ ግን ወዲ ሰብ ነቲ ስሕተቱ ኣይርእዮን እዩ።

መንፈስ ወዲ ሰብ ኣብቲ ስሕተቱ ኮይኑ፡ ንርእሱ ከም ‘ኣምላኽ’ ገይሩ እዩ ዝሓስብ። ምስ ዝኾነ ሕመምተኛ ብዛዕባ እዚ ነገር እዚ ክዛረብ ከለኹ፡ ብኡንብኡ ‘ዶክተር፡ ኣነ ከምኡ ሓሲበ ኣይፈልጥን!’ እዩ ዝብለኒ። ንሓደ ‘ንቑሕ’ ኣተሓሳስባ እዚ ምናልባት ሓቂ ክኸውን ይኽእል እዩ። ግናኸ፡ ኣነ ኣብ ስርሐይ ‘ኣማልኽቲ’ ጥራይ እዮም ሕሙማተይ ኮይኖም ዝመጹኒ። እቲ ሓደ ሕመምተኛ ካብ ብጾቱ (ሰባት) ዝጽበዮ ‘መሰል’ እዩ ናብ ጭንቀትን ከም ሳዕቤኑ ድማ ናብ ሕማም ዘውድቆ። እዚ ‘ናይ መሰል’ ትጽቢታት እንተ ዘይህሉ ነይሩ፡ መንፈስ ናጻ ምኾነ ነይሩ፤ ኣካላት እውን ብዘይ ሕማም ምሃለወ።

ከም ሓኪም መጠን፡ እቲ ሕመምተኛ ኣብ ውሽጡ ንርእሱ ከም ‘ኣምላኽ’ ገይሩ ይሓስብ ከም ዘሎ ከረጋግጸሉ (ከመስክረሉ) ዓቢ ብድሆ እዩ። እዚ ነገር እዚ ብዘይፍላጥ ይፈጸም ወይ ድማ ኣይስተውዓል እምበር፦ ኩሉ ጸገማት ወዲ ሰብ ዝፍጠር፡ ንርእሱ ካብቲ ካልእ ሰብ ንላዕሊ ልዕል ምስ ዘብል እዩ።

ወዲ ሰብ ‘ኣነ ኣምላኽ እየ’ ኢሉ ከም ዝሓስብ ንጹር መርትዖታት ኣሎ። ኣብ ኣካይዳ ወዲ ሰብ ነቲ ውሽጣዊ ኣረኣእያኡ ክትዕዘቦ ትኽእል ኢኻ። ንኣብነት፡ ኣብ ልዕሊ ካልኦት ‘ስልጣን’ ምጥቃም ሓደ ካብኡ እዩ። ወዲ ሰብ ገና ኣብ ከርሲ ኣዲኡ ከሎ እዩ ኣብ ልዕሊ ካልኦት ስልጣን ክጥቀም ዝጅምር። ምስ ተወልደ ድማ እቲ ዝቕጽል ናይ ስልጣን ቃልሲ ይጅምር። መን እዩ ዝሕይል፡ ኣደዶ ወይስ እቲ ቆልዓ፧ ስልጣን ምጥቃም ካብቲ ‘ኣነ ካብቲ ካልእ ሰብ ዝበለጽኩ (ዝለዓልኩ) ፍጡር እየ’ ዝብል ሓሳብ እዩ ዝምንጭው። ምስቲ ካልእ ሰብ ኣብ ማዕረ ደረጃ እንተ ዝስለፍ ነይረ፡ ስልጣን ናይ ምርካብ ሓሳብ ኣይምመጽአንን። እቲ ካልእ ወገን ተወሳኺ መኽሰብ ዘየምጽእ ወይ ክሳራይ ከጉድል እንተዘይክኢሉ ሽዑ ኣብ ልዕሊኡ ዝኾነ ስልጣን ምግባር ኣየድልየንን እዩ።

ምናልባት ብዛዕባ እቲ ፍሉጥ ‘ፈተነ’ ሰሚዕኩም ትኾኑ ኢኹም፤ ኣብኡ ገሊኦም ተመሃሮ ከም እሱራት ክኾኑ ተገይሮም፡ ገሊኦም ድማ ከም ሓለውቲ ቤት ማእሰርቲ ኮይኖም ኣብ ልዕሊ እቶም እሱራት ምሉእ ስልጣን ተዋሂብዎም። ኣብ ውሑድ ግዜ፡ እቶም ንቡራት ሰባት ናብ ‘ኣራዊት’ ተቐይሮም። እቶም ሓለውቲ ቤት ማእሰርቲ ንእሱራት ብዘይ ዝኾነ ምኽንያት ከሳቕይዎምን ከቐንዝውዎምን ስለ ዝጀመሩ፡ እቲ ፈተነ ድሕሪ ሒደት መዓልታት ተቋሪጹ።¹ ዝኾነ ስልጣን ዝረኸበ ሰብ ባህሪኡ ይቕይር፡ ውዒሉ ሓዲሩ ድማ ነቲ ስልጣን ብኣሉታ ይጥቀመሉ፡ መሊሱ ድማ ክህቦ ኣይደልይን እዩ። ሓደ ሰብ ካብቲ ናይ ‘ጌጋ መንነት’ ስሕተት ናጻ ክኸውን እንተ ክኢሉ ጥራይ እዩ፡ ስልጣን ምስ ዝወሃቦ ብትኽክል ክጥቀመሉ ዝኽእል።

ኣብ ልዕሊ ካልኦት ቁጽጽር ምግባር ነቲ ውሽጣዊ ኣረኣእያኻ የቃልዕ እዩ። ዝኾነ ሰብ ባዕሉ ክቆጻጸር ኣይፈቱን እዩ። ይኹን እምበር፡ ብዙሓት ሰባት ብዝተፈላለየ መገድታት ኣብ ልዕሊ ካልኦት ንምቁጻጽር ይጽዕሩ። ሓደ ሰብ፡ ሰበይቱ ንኸይትጠልሞ ንምርግጋጽ ኣብ መኪናኣ ካሜራ ይተክል፤ ካልእ ድማ ናይ መጻምድቱ ወይ ናይ ውላዱ ሞባይል ይቆጻጸር። ብርግጽ ኩሉ ሰብ ‘ጽቡቕ’ ነገር እዩ ዝደሊ፡ ግናኸ እቲ ጽቡቕ ‘ንገዛእ ርእሱ’ ጥራይ እዩ።

ደቂ ሰብ ንርእሶም ከም ‘ዳኛ’ ገይሮም እውን የቕምጡ እዮም፤ ኣብ ልዕሊ ተግባራት ካልኦት ሰባት ምፍራድ ድማ ይፈትዉ። ኣብቲ ግዜ እቲኸ ነቲ ፍርዶም ከም መዐቀኒ ዝጥቀሙሉ መን እዩ፧ ብርግጽ፡ ንገዛእ ርእሶም ጥራይ እዩ።

ወዲ ሰብ ዝተፈላለየ መልክዕ ዘለዎ ‘ኣምልኾ’ ይደሊ እዩ። ንኣብነት፦ ውዳሰ፡ ምስጋና፡ ኣኽብሮት ወይ ኣፍልጦ ክረኽቡ መሰል ከም ዘለዎም ይኣምኑ። ስለዚ ድማ ይጽበይዎን ይጠልብዎን እዮም።

ሓደ እዋን ሓደ ሕመምተኛ ነይሩኒ፤ ንሱ ኣብ ሓደ ቤት መግቢ ዓቢ ድግስ ኣዳልዩ ነይሩ። ናብ ገዝኡ ተመሊሱ ነቲ ዝኸፈሎ ሒሳብ ምስ መረመረ፡ እቲ ዋና ቤት መግቢ 200 ማርክ ኣጉዲሉ ከም ዝጸባጸበ ኣስተውዓለ። እቲ ሕመምተኛይ ‘ቅኑዕ’ ተግባር ክገብር ስለ ዝደለየ፡ ንጽባሒቱ ነቲ ዝተረፈ ገንዘብ ሒዙ ናብቲ ዋና ቤት መግቢ ከደ። ንሱ ነቲ ገንዘብ ክመልሰሉ ከሎ፡ ንሱን በዓልቲ ቤቱን ሓደ ጽሟቕ ሰተዩ። ንሱ ድማ፡ ‘ድሮ 200 ማርክ ብፍቃደይ መሊሰሉ ስለ ዘለኹ፡ ነቲ ጽማቅ ክኸፍሎ የብለይን’ ኢሉ ይሓስብ ነይሩ። ግናኸ እቲ ዋና ቤት መግቢ 5.80 ማርክ ክኸፍል ምስ ሓተቶ፡ እቲ ሕመምተኛይ ብሓርቖት ተመልሰ፤ ንዝቕጽሉ 15 ዓመታት ድማ ናብቲ ቤት መግቢ ኣይረገጸን።

እሞ ንምንታይ እዩ እቲ ሕመምተኛይ ክንድዚ ዝኣክል ገንዘብ መሊሱ፧ ብሓቂዶ ‘ብላሽ’ እዩ ገይርዎ፧ ንምንታይከ እዩ ነቲ ሰናይ ተግባሩ ‘ዓስቢ’ ዝደለየ፧ ንሱ ንርእሱ ከም ‘ኣምላኽ’ ገይሩ እንተ ዘይርእያ ነይሩ፡ እቲ ዋና ቤት መግቢ ብሰንኪ ቅንዕናኡ ‘ዕዳ’ ኣይምሃለዎን ነይሩ፡ ከምኡዶ ኣይኮነን፧

ወዲ ሰብ ‘ኣነ ኣምላኽ እየ’ ኢሉ ከም ዝሓስብ ዘርኢ ዝበለጸ መርትዖ፡ ቅድሚ ምውሳዱ (ምቕባሉ) ‘እህብ ኣለኹ’ ኢሉ ብምሕሳቡ እዩ። ኣምላኽ (ፈጣሪ) ድሌታት የብሉን፡ ንሱ ዝህብ ጥራይ እዩ። ወዲ ሰብ ግን ‘መትረብ’ እዩ፤ ንሱ ኩሉ ግዜ ቅድሚ ምሃቡ መጀመርታ ክወስድ ኣለዎ። እቲ መስርሕ ተገላቢጦሽ ምስ ዝኸውን (ማለት ከይተቐበለ ክህብ ምስ ዝፍትን)፡ ንሱ ‘ኣምላኽ’ ክኸውን ኣለዎ፤ እንተ ዘይኮይኑ ግን ከምኡ ገይሩ ኣይምተንቀሳቐሰን።

ነቲ ሓደገኛ ዝኾነ መሰረታዊ ስሕተትና ዘቃልዕ ካልእ መገዲ እውን ኣሎ። ንሱ ድማ ኣብቶም ኣብ ብዙሓት መጻሕፍቲ ተጻሒፎም ዘለዉ ዝተፈላለዩ ስነ-ሓሳባት ይርአ። ንኣብነት ሃይማኖታት ክንወስድ ንኽእል። ኩለን እተን ልሙዳት ሃይማኖታት፡ ሰባት ኣብ ልዕሊ ካልኦት ስልጣን ወይ ጸቕጢ ዝጥቀሙሉ እምነት እየን ዝምህራ፤ በዚ ድማ ንርእሶም ከም ኣማልኽቲ ይገብሩ። ዝኾነ ኣብ ልዕሊ ሰባት ጸቕጢ ዝጥቀምን² ‘እዚ ግበሩ፡ እቲ ድማ ኣይትግበሩ’ ኢሉ ትእዛዝ ዝህብን ስርዓት፡ ኣብዚ ስሕተት እዚ ዝተመስረተ እዩ።³

ብተወሳኺ ድማ እቶም ‘ኣምላኽ የለን’ ዝብሉ፡ ‘ሰብኣውነታውያን’ ወይ ‘ኮሙኒስት’ ዝበሃሉ ኣረኣእያታት ዓለም ኣለዉ። ኩሎም እዞም ፍልስፍናታት እዚኦም ሓደ ዓቢ ሓባራዊ ነገር ኣለዎም፦ ንሱ ድማ ‘ወዲ ሰብ ብመንፈሳዊ ደረጃ ናጻ እዩ’ ዝብል እምነት እዩ። እዚ ማለት ድማ፡ ወዲ ሰብ ንፍቕሩን ንመንፈሳዊ ድሌታቱን ባዕሉ የፍርዮ ማለት እዩ። ግናኸ፡ እዚ ስሕተቶም እዚ ኣብ ግዜ ጸበባ እዩ ዝቃላዕ፤ ንኣብነት በዓልቲ ቤቶም ወይ ውላዶም ክመውት ከሎ እሞ እቶም ሰባት ብመንፈስ ክሰባበሩ ከለዉ። እዚ ድማ ካብቲ ‘መንፈሳዊ ናጽነት’ ዝበሃል ነገር ኣዝዮም ርሑቃት ምዃኖም የርእየና። ስነ-ሓሳቦም ካብቲ ‘ናይ ኣምላኽ ኣረኣእያ’ ዝመንጨወ እዩ — ግናኸ ብሓቂ ኣማልኽቲ እንተ ዝኾኑ ነይሮም፡ ብመንፈስ ናጻ ምኾኑ ነይሮም።

ዓቢ ክፋል ስነ-ፍልጠት እውን በተሓሳስባ ‘ፍልቀት’ ኣብ ዝተባህለ ዝዓሞቐ ስሕተት ዝተመስረተ እዩ። እዚ ድማ ነቲ ስነ-ፍልጠታዊ እምነት መሰረት ይኾኖ፤ ንሱ ድማ ‘እኹል ግዜን ባእታታትን እንተ ረኺቡ፡ ካብ ትሑት ፍጡር ናብ ዝለዓለ ፍጡር ክመጽእ ይኽእል እዩ’ ዝብል እዩ። በዚ ኣተሓሳስባ እዚ መሰረት ድማ፡ ወዲ ሰብ ከምቲ ዝለዓለ ፍጡር መጠን፡ ብግድነት ‘ኣምላኽ’ ይኸውን።

ካብ ኩሉ ዝርዝራት ወጺእና ክንርእዮ ከለና፡ ኩሎም ስነ-ሓሳባት፡ ሃይማኖታትን ኣረኣእያታት ዓለምን: ናይ ሓባር ናይ ሓሶት ሱር ኣለዎም። ኩሎም ኣብ ሓደ ኦም ዝቦቖሉ ጨናፍርን ኣቕጽልትን ጥራይ እዮም። እቲ ሱር ድማ እታ ‘ኣነ ኣምላኽ እየ’ እትብል ውሽጣዊት እምነት ወዲ ሰብ እያ። ደቂ ሰብ ድማ ልክዕ ከምኡ እዮም ዝመላለሱ፤ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ካብቲ ካልእ ንላዕሊ ዝሓሸ፡ ዝበልሐ ወይ ዝለዓለ ገይሩ እዩ ንርእሱ ዝርእያ። ነፍሲ ወከፍ ድማ ምስቲ ካልእ ኣብ ውድድር እዩ ዘሎ። ሰባት ኣብ ልዕሊ ካልኦት ይፈርዱ፡ ክቆጻጸርዎምን ከጸቅጥዎምን ይደልዩ፤ እዚ ድማ ክሳብ ዓመጽ፡ ውግእን ቅትለትን ይበጽሕ።

ኣብ ውሽጢ ሃይማኖታት ክርስትና እውን እንተ ኾነ፡ እቲ ኩነታት ዝሓሸ ኣይኮነን። ነፍሲ ወከፍ ንርእሱ ከም ኣምላኽ ገይሩ እዩ ዝሓስባ፡ ልክዕ ከምኡ ድማ ይመላለስ። ሰብ ንርእሱ ካብ ብጻዩ (ጐረቤቱ) ንላዕሊ ልዕል የብላ። ሳዕቤኑ ድማ ልክዕ ከምቶም ሃይማኖት ዘይብሎም ሰባት ሕማቕ እዩ። ብዙሓት ውግኣት ብሰንኪ ሃይማኖታዊ ሕቶታት ጥራይ ተኻይዶም እዮም።

እቶም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ኣካይዳታትን ስነ-ሓሳባትን ወዲ ሰብ፡ ንሱ ንርእሱ ካብ ሓደ ‘ፍጡር’ ንላዕሊ ገይሩ ከም ዝርእያ መረጋገጺ እዮም። ወዲ ሰብ ብዛዕባ መንነቱ ኣብቲ ‘ሓቂ’ እንተ ዝህሉ ነይሩ — ነዚ ሓቂ እዚ ድማ ኣእምሮን እቶም ዝርኣዩ ጭቡጥ ነገራትን ክኽሕድዎ ኣይክእሉን እዮም — እምበኣር እዚ ኩሉ ትዕቢት (ርእስኻ ልዕል ምባል)፡ ናይ ስልጣን ህርፋን፡ ውድድር፡ ሓይሊ ምውድዳር፡ ጸቕጢ (ምግዳድ) ከምኡ እውን ዓመጽ ኣይምሃለወን።

ነቲ መሰረታዊ ጸገም ወዲ ሰብ ዘሎ እንኮ መፍትሒ፡ ነታ ሓቀኛ መንነትካ ምፍላጥ እዩ። እዚ ድማ ኩሉ ግዜ ናብ ሓድነትን ሰላምን እዩ ዝመርሕ። ወዲ ሰብ ‘ኣነ ፍጡር እየ’ ኢሉ ምስ ዝሓስብ፡ ንኹሉ ሰብ ዝኸውን ቦታን ዕድልን ኣሎ። ሽዑ ዜግነት፡ እተፈላለየ ክእለታት፡ ሕብሪ ቆርበት፡ ዝተፈላለየ ቁመት፡ ኣልባሳት፡ ምርጫታት ከምኡ እውን ዝተፈላለዩ ዕማማት፡ ዝኾነ ይኹን ወጥሪ፡ ውድድር ወይ ባእሲ ኣይምፈጠሩን። ነፍሲ ወከፍ ሰብ ምስ ብጻዩ (ጐረቤቱ) ማዕረ ከም ዝኾነ ምረኣየ። ዝኾነ ሰብ ‘ካብ ካልኦት ንላዕሊ እፈልጥ ወይ እኽእል እየ’ ዝብል ትምክሕቲ ኣይምሃለዎን። ኣብ መንጎና ቀጻሊ ዝኾነ ውድድር ኣይምሃለወን። ‘ኣማልኽቲ’ ጥራይ እዮም ንርእሶም ምስ ካልኦት ክወዳደሩን ክመዛዘኑን ዘለዎም። ኣብ መንጎ ፍጡራት ግን ናይ ስልጣን ቃልሲ ኣይምሃለወን፤ ዝኾነ ሰብ እውን ኣብ ልዕሊ ካልእ ክፈርድ ኣይምተገደደነ። ቁጽጽር ምግባር እውን ኣይመድለየን። ዓመጽ፡ ቅትለት ወይ ውግእ እውን ኣይምሃለወን። ስለዚ፡ መፍትሒ ናይ ኩሉ ጸገማት ኣብዚ ዝስዕብ እዩ፦ ‘ብሓቂ ኣነ መን እየ፧’ ኢልካ ብትኽክል ምርዳእ።

ኣብታ ‘ኣነ ፍጡር እየ’ እትብል መንነት ምስ ዝነብር፡ ምስቲ ተፈጥሮኣዊ ሕጊ እሰማማዕ ኣለኹ ማለት እዩ። ከም ፍጡር መጠን፡ ዝኾነ ነገር ክፈጥር ከም ዘይክእልን ‘ብሕታዊ ንብረት’ ከም ዘይብለይን እፈልጥ እየ። ቅድሚ ምሃበይ መጀመርታ ክቕበል (ክወስድ) ኣለኒ። እዚ ድማ ልክዕ ከምቲ ንኣካላዊ ድሌታትና ዝሰርሕ፡ ንፍቕሪ እውን (ከም ድምር ኩሎም መንፈሳዊ ድሌታት) ይሰርሕ እዩ። ንገዛእ ርእሰይ ገለ ነገር ከይሓዝኩ ናብ ካልኦት ምስ ዘመላልሶ (ምስ ዝህቦ)፡ ኩሉ ግዜ ‘ረብሓ’ ኣለኒ፤ ምኽንያቱ ረብሓይ ኣብቲ ‘ምሃብ’ እዩ ዘሎ። ኩሉ ግዜ ንብጾትና (ሰባት) ዝኸውን ናይ ፍቕሪ ሓሳባት ምስ ዝህልወና፡ ንርእስና ዕግበት ይህበናን ጽቡቕ ድማ ይስምዓና!

በዚ ምኽንያት ድማ እዩ ‘ርእሰ-ምፍላጥ’ ኣዝዩ ኣገዳሲ ዝኸውን። ኩላህና በታ ብተፈጥሮ ዝመጸትና ብዛዕባ ርእስና እትነግረና ‘ሓሶት’ ተታሊልና ኢና ዘለና። እዛ ሓሶት እዚኣ ድማ እታ ‘ጌጋ መንነት’ እያ። ንሕና ዘይኮንናዮን ፈጺምና እውን ክንኮኖ ዘይንኽእልን ‘መንነት’ ከም ዘሎና ጌርና ንኣምን። እዚ ድማ ካብ መጀመርታ ጥንሲ ጀሚሩ ክሳብ ሞት ዝቕጽል እዩ። መበገሲ ናይ ኩሉ ኣሉታዊ ነገራት፡ እቲ ‘ርእሰ-ምጥባር’ ከምኡ እውን ርእስኻ ካብ ካልእ ልዕል ምባል እዩ። ምስዚ ሓሶት እዚ ብምውላድና ዝኾነ ክንገብሮ እንኽእል ነገር ባዕልና እኳ እንተ ዘየለ፡ ነቲ ስሕተት ምስ ረኣናዮን ምስ ኣለለናዮን ግን፡ ካብኡ ንምግልጋል መፍትሒ ክንደሊ ይግባእ። ምኽንያቱ ነዚ ስሕተት እዚ ሒዝናዮ እንተ ቐጺልና፡ ንሱ ብርግጽ ከዕንወና (ከጥፍኣና) እዩ።

ስለዚ፡ ጸገም ወዲ ሰብ ኣብ ውሽጡ እዩ ዘሎ እምበር ኣብ ወጻኢ (ካብ ርእሱ ወጻኢ) ኣይኮነን። በዚ ምኽንያት ድማ ካብ ርእሰና ወጻኢ ዝኾነ መፍትሒ ክንረክብ ኣይንኽእልን ኢና። ሕግታት ይኹኑ መንግስታዊ ወይ ሃይማኖታዊ ደንብታት ነዚ ጸገም እዚ ክፈትሕዎ ኣይክእሉን እዮም። ነፍሲ ወከፍ ሰብ ናይ ገዛእ ርእሱ ፍሉይ መንነት ስለ ዘለዎ፡ ጸገሙ ክፈትሕ ዝኽእል እውን ኣብ ውሽጢ ገዛእ ርእሱ ጥራይ እዩ። እቲ ዘጸግም ነገር ግን፡ ሓደ ሰብ ኣብ ውሽጡ ‘ጸገም’ ከም ዘለዎ ኣሚኑ ምቕባሉ እዩ። ሓደ ሰብ ኣብቲ ስሕተቱ ጸኒሑ፡ ኩሉ ግዜ ጸገማቱ ካብ ርእሱ ወጻኢ ጥራይ ክርእን ክደልይን ክሳብ ዝፈተነ፡ ናብ ሓቀኛ መፍትሒ ፈጺሙ ክበጽሕ ኣይክእልን እዩ።

---

1. ባንክስ፣ ሲ. ደብሊው.፣ ሃነይ፣ ሲ.፣ ጃፈ፣ ዲ.፣ ዚምባርዶ፣ ፒ. (1971)፦ እቲ ናይ ስታንፎርድ ቤት ማእሰርቲ ፈተነ፦ ስነ-ኣእምሮኣዊ ጽልዋ ቤት ማእሰርቲ ብምምሳል ዝተገብረ መጽናዕቲ። ነሓሰ 1971 ኣብ ዩኒቨርሲቲ ስታንፎርድ ዝተኻየደ። ↩

2. ብኣንጻሩ ግን፡ ሓደ ሳዕቤን ኣቐዲምካ ምግላጽ፡ ምስ ‘ምግዳድ’ ሓደ ኣይኮነን፤ ምኽንያቱ ንሱ ነቲ ሰብ ንክጥወ (ንክቕየር) ኣየገድዶን እዩ። የግዳስ (ጥራይ) ነቲ ዘለዎ ደረት ከምኡ እውን ነቲ ናይ ኣካይዳኡ ሳዕቤናት እዩ ዘርእዮ። ↩

3. ቱርክ፡ ኢ.፣ ቩሮመን፡ ጄ.፣ ፎንከን፡ ዋይ.፣ ሌቪ፡ ጄ.፣ ቫን ደን ሂውቨል፡ ኤም. (2022)፦ ምስ ውሉድካ ምጥጣም፦ ኣብ ምርምር ዕብየት ሕጻናት፡ ናይ ወላድን-ውሉድን ኤሌክትሮ-ኤንሰፋሎግራፊ ዘለዎ ዓቕሚ። ዋይሊ። ዲቨሎፕመንታል ሳይኮባዮሎጂ፡ ፍሉይ ሕታም፡ 1-16። ↩