6. ነፍሲ - ድምር ኣካላትን መንፈስን

ብመሰረት ኣብ ፍልቀት ዝተመርኰሰ ስነ-ፍልጠት፡ መንፈስ ካብ ቁስ እዩ ዝመጽእ። ንሱ ድማ ‘መንፈስ’ ዘይኮነስ ‘ሳይኪ’ ተባሂሉ ይጽዋዕ። ሳይኪ ከም ውጽኢት ንጥፈታት ቅርፊት ሓንጎል እዩ ዝርአ። እዚ ሓቂ እንተ ዝኸውን ነይሩ፡ ኣካላዊ ድሌታትን ጸገማትን ካብ መንፈሳዊ ድሌታት ንላዕሊ ኣገዳሲ ምኾነ ነይሩ። ኣካላት ንመንፈስ ምመርሕዎ (ምኣዘዝዎ) ነይሮም። እዚ ግን ከም ዘይሰርሕ ድሮ ርኢናዮ ኢና።

ካብ ኬሚካል ወይ ድማ ካብ ዋህዮታት ቁስ፡ ብመሰረት ሕጊ ተፈጥሮ፡ ዘይቁሳዊ መንፈስ ክፍጠር ከቶ ኣይኽእልን እዩ። ንኣብነት፡ ኣካላት ባዕሉ ‘ሳይኪ’ ይፈጥር፡ እቲ ሳይኪ ድማ ንኣካላት መግቢ ክህቦ ድዩ ወይድማ ኣይፋሉን ኢሉ ይውስን ቢልካ ምሕሳብ፡ ዘይመስል እዩ። ወይ ድማ እቲ ሳይኪ ንኣካላት ካብ መበል 11 ደርቢ ንኽዘልል ይገብሮ ቢልካ ምሕሳብ ምስቲ ‘ሕጊ ጠንቅን ሳዕቤንን’ ዝጋጮ እዩ።

እቲ ብሓሳባት ገይሩ ናብ ኣካላት ኤሌክትሪካዊ ዋሕዚ ዝሰድድ መንፈስ እዩ። ከከም ኣንፈት (ኣንቃዕዶ) ናይዞም ሓሳባት እዚኦም፡ እቲ ኤሌክትሪክ ኣብ ኣካላትና ናይ ስራሕ ምዝባዕ፡ ርእሰ-ጉድኣት ወይ ድማ ሕማም ከስዕብ ይኽእል እዩ።

እዚ ድማ፡ እቲ ብመንፈስ ዝመጽእ ኤሌክትሪካዊ ድፍኢት፡ ኣብቲ ቅርፊት ሓንጎል ዘለዎ ውጽኢት ንጹር ምዃኑ የርእየና፤ ማለት ‘ቅኑዓት’ ሓሳባት ምስ ኣካላት ዝሰማማዕ ድፍኢት ይፈጥሩ፡ ‘ጌጋታት’ ሓሳባት ግን ጎዳኢ ጽልዋ የምጽኡ። እቲ ቅርፊት ሓንጎል ቁስ ስለ ዝኾነ፡ ነቲ ካብ መንፈስ ወይ ካብ ሓሳብ ዝመጾ ትእዛዝ ከመይ ገይሩ ግብረ-መልሲ ከም ዝህብ ባዕሉ ናይ ምውሳን ምርጫ የብሉን። ስለዚ፡ እቲ ንኣካላት ቅኑዕ ኤሌክትሪካዊ ድፍኢት ዝህብ ‘ቅኑዕ ኣተሓሳስባ መንፈስ’፡ ኣብ ኣካላትና ብንጹር ክንነብቦ (ክንዕዘቦ) ንኽእል ኢና። ብተመሳሳሊ ድማ፡ እቲ ምስ ኣካላት ዘይሰማማዕ ‘ጌጋ ኤሌክትሪካዊ ድፍኢት’ እውን ኣብ ኣካላት ብንጹር ክርአ ይኽእል እዩ። ንናይ ውሽጢ ውልቃዊ ኣተሓሳስባና ዝዕቅን ግዳማዊ መሳርሒ መዐቀኒ ምርካብ፡ ብፍላይ ብዛዕባ ህይወትናን ጥዕናናን ክንዛረብ ከለና ኣዝዩ ጠቃሚ ነገር እዩ።

ግናኸ ናብዞም ዝርዝራት እዚኦም ቅድሚ ምእታውና፡ ብዛዕባ ‘ኣንትሮፖሎጂ’ ማለት ብዛዕባ ባህሪ ወዲ ሰብ ዘለዉ ክልሰ-ሓሳባት ሓፈሻዊ ኣረኣእያ ክህልወና ኣለዎ። ብዛዕባ ኣቃውማ ወዲ ሰብ ብዙሓት ዝተፈላለዩ ክልሰ-ሓሳባት ኣለዉ፤ ንሕና ግን ኣብዚ ኣብቶም ሰለስተ ዝበለጹ ፍሉጣት ኣገባባት ጥራይ ክንመያየጥ ኢና።

1. ቀዳማይ ኣረኣእያ፦ ወዲ ሰብ ከም ውጽኢት ሰለስተ ነጻ ዝኾኑ ኣካላት ጌርካ ይርአ፤ ንሳቶም ድማ ኣካላት፡ መንፈስ ከምኡ እውን ነፍሲ እዮም። ኣብዚ ነፍስን መንፈስን ከም መንፈሳዊ ኣካላት እዮም ዝሕሰቡ። እዚ ናይ ወዲ ሰብ ምስሊ እዚ ገና ብጥንታውያን ግሪኻውያን ዝተቐረጸ ኮይኑ፡ ‘ናይ ፕላቶን ኣሪስቶተልን ኣረኣእያ’ ተባሂሉ ይጽዋዕ። ፕላቶ ንወዲ ሰብ ብዘገርም መገዲ ‘ኣብ ውሽጢ ኣካል እንስሳ ተሓይሩ ዘሎ ኣምላኽ’ ከምዝኾነ ገይሩ ይገልጾ። ስለዚ ድማ ሞት ንወዲ ሰብ ከም ሓደ ዓይነት ናጽነት (ምውጻእ ካብ ቤት ማእሰርቲ) እዩ፤ ድሕሪኡ ድማ ተመሊሱ ኣምላኽ ይኸውን።¹

እዚ ንወዲ ሰብ የመልክት ዝነበረ ምርዳእ ክሳብ ሎሚ ጽልዋኡ ዘለዎ ኮይኑ፡ ኣብ ብዙሓት ሃይማኖታት፡ ብፍላይ ድማ ኣብ ክርስትና ይርከብ።

2. ካልኣይ ኣረኣእያ፦ ካብ ጥንታውያን ግሪኻውያን ጀሚሩ ዝነበረ ተጻራሪ ሓሳብ እዩ፤ ንሱ ድማ ‘ናይ ስቶይክን ኤፒኩረስን ኣረኣእያ’ እዩ። ብመሰረት እዚ ምርዳእ እዚ፡ ምሉእ ወዲ ሰብ ካብ ኬሚካል ጥራይ ዝተሰርሐ እዩ፤ እቶም መንፈሳዊ ክእለታት እውን ካብዚ ኬሚካል እዚ እዮም ዝምንጭዉ። መብዛሕትኡ ኣብ ፍልቀት ዝተመርኰሰ ሕክምናን ስነ-ፍልጠትን ክሳብ ሎሚ ነዚ ተራ (ቀሊል) ዝኾነ ናይ ሰብ ምስሊ እዩ ዝስዕብ። ብመሰረት እዚ ኣረኣእያ እዚ፡ ፍቕሪ ይኹን ውዕውዕ ስምዒት ኣብ ዋህዮታት ብዝካየድ ‘ምንዳድ’ (ቃጸሎ) እዩ ዝፍጠር።

3. ብመሰረት እቶም ክሳብ ሕጂ ዝቐረቡ መብርሂታት፡ ንወዲ ሰብ ብቁስ ጥራይ ክትገልጾ ከም ዘይትኽእል ዘይከሓዱ መርትዖታት ኣለዉ። ብመሰረት ሕጊ ተፈጥሮ፡ ኣካላትና ባዕሉ ክፈጥሮ ብዘይኽእል ሓይሊ ክእዘዝ (ክመሓደር) ኣለዎ። ስለዚ፡ ንወዲ ሰብ ካብ ክልተ ኣካላት ዝቖመ ጌርካ ምርኣይ ሚዛኑ ዝሓለወ እዩ፤ ንሳቶም ድማ ኣካላትን መንፈስን እዮም። ሳልሳይ ኣካል ክረክብ ኣይከኣልኩን፤ እንተኾነ ግን ብምኽንያት እቲ ኣብ መንጎ ኣካላትን መንፈስን ዘሎ ናይ ሓድሕድ ጽግዕተኝነት (ምርኰሳ) — ማለት እቲ ሓደ ብዘይቲ ሓደ ምንም ክገብር ስለ ዘይኽእል — ‘ነፍሲ’ ዝብል ቃል ነዚ ሓቂ እዚ ዝገልጽ ብሉጽ መጸውዒ እዩ። ስለዚ ወዲ ሰብ ካብ መንፈስን ኣካላትን ዝቖመ ‘ህያዉ ነፍሲ’ እዩ።

ነዚ ነገር እዚ ንምርዳእ ዝሕግዝ ሓደ ንጽጽር ‘ማይ’ እዩ። ሃይድሮጅንን ኦክስጅንን ብሓባር ምስ ዝራኸቡ ‘ማይ’ ይፍጠር። ልክዕ ከምቲ ማይ ካብ ክልተ ባእታታት ዝቖመ፡ ‘ነፍሲ’ እውን ካብ ክልተ ክፈላለዩ ዘይክእሉ ባእታታት ዝቖመት እያ። እዞም ባእታታት እዚኦም እንተ ተፈላልዮም ግን፡ ማይ ኣይህልወናን እዩ፤ የግዳስ ኦክስጅንን ሃይድሮጅንን ጥራይ እዮም ዝኾኑ። መንፈስን ኣካላትን እንተ ተፈላልዮም ድማ ወዲ ሰብ ምዉት እዩ። ሽዑ እታ ‘ነፍሲ’ ኣይትህሉን እያ፤ ዘለዉና እቶም ዝተፈላለዩ ባእታታት — ማለት መንፈስን ኣካላትን — ጥራይ እዮም። ናይ ወዲ ሰብ ተግባር ክህሉ ዝኽእል፡ እዞም ክልተ ኣካላት ብሓባር ምስ ዝዓዩ ጥራይ እዩ።

ካልእ ንምትእስሳር መንፈስን ኣካላትን ዝገልጽ ምስሊ ድማ፡ እቲ ኣብ መንጎ ተጻዋታይ ፒያኖን እቲ ፒያኖን ዘሎ ርክብ እዩ። እቲ ፒያኖ ባዕሉ ድምጺ (ዜማ) ከውጽእ ኣይክእልን እዩ። እቲ ተጻዋታይ እውን ብዘይ ፒያኖ ናይ ፒያኖ ሙዚቃ ከስምዕ ኣይክእልን። እቲ ሙዚቃ ዝፍጠር፡ እቲ ተጻዋታይን እቲ ፒያኖን ብሓባር ምስ ዝሰርሑ ጥራይ እዩ። እዚ ሙዚቃ እዚ ውጽኢት ናይቲ ተጻዋታይን ናይቲ መሳርሒ ሙዚቃን እዩ። ልክዕ ከምኡ ድማ፡ ነፍሲ ውጽኢት ናይቲ ኣብ መንጎ መንፈስናን ኣካላትናን ዘሎ ምትእስሳር እያ። ኣብዚ ኣካላትና ከምቲ ‘ፒያኖ’ እዩ፤ መንፈስና ድማ እቲ ‘ተጻዋታይ’ እዩ። ክልተ ዝተፈላለዩ ባእታታት ሓደ ሓድሽ ‘ኣካል’ ይፈጥሩ፡ ንሱ ድማ እታ ‘ህያው ነፍሲ’ እያ። ብመሰረት ሕጊ ተፈጥሮ፡ ኣብ መንጎኦም ናይ ሓድሕድ ጽግዕተኝነት (ምርኰሳ) ኣሎ፤ እንተኾነ ግን እቲ ንኣካላት ዝመርሕ (ዝእዝዝ) መንፈስ እዩ። ፍልልይ ምስ ዝመጽእ ግን ሙዚቃ ኣይህሉን። መንፈስ ካብ ኣካላት ምስ ዝወጽእ፡ ህይወት የብቅዕ።

ስለዚ፡ መንፈስን ኣካላትን ሓደ ናይ ስራሕ ኣካል እዮም ዘቑሙ። ክልቲኦም ብሓባር ምስ ዝዓዩ ጥራይ እዩ ስርሖም ክሰላሰል ዝኽእል። ይኹን እምበር፡ መንፈስ ቅድሚ ኣካላት ዝስራዕን ንኣካላት ዝመርሕን (ዝእዝዝን) እዩ። ኣካላት ብወገኑ፡ መንፈስ ባዕሉ ክሰግሮም ዘይክእል ዝተወሰኑ ናይ ኣሰራርሓ መሰናድኦታት ኣለውዎ። እዚ ማለት፡ መንፈስ ንኣካላት ይምርሓዮ እምበር፡ ካብቲ ኣካላት ክጻወሮ ወይ ከዳልዎ ዝኽእል ዓቕሚ ንላዕሊ ግን ሓሊፉ ክጥቀመሉ ኣይክእልን እዩ። ስለዚ፡ ናይ ወዲ ሰብ መንፈስ ብኣካላቱ ዝተሓጽረን ደረት ዘለዎን እዩ።

ስለዚ፡ እቶም ሓሙሽተ ህዋሳት ወዲ ሰብ — ማለት ምድህሳስ ፡ ምርኣይ፡ ምሽታት፡ ምጥዓምን ምስማዕን — ኣብ መንጎ ኣካላትን መንፈስን ብዘሎ ምትእስሳር ጥራይ ክህልዉ ከም ዝኽእሉ ንጹር ይኸውን። ኣብዚ ኣካላት ነቲ ኣካላዊ ሓበሬታ ብሰርወ-ሕዋሳት ኣቢሉ ናብቲ ቅርፊት ሓንጎል የብጽሖ፤ ድሕሪኡ ድማ ነቲ መንፈስ የቕርበሉ፤ እቲ መንፈስ ድማ ካብኡ ተበጊሱ ይስምዖ፡ ይሸቶ፡ ይርእዮ፡ ይሰምዖ ወይ ይጥዕሞ።

እቲ ናይ ምሕሳብ ክእለት መንፈስ እውን ኣብ ቅርፊት ሓንጎል ዝተመርኰሰ እዩ። መንፈስ ባዕሉ ይሓስብ እዩ፡ ግናኸ ብዘይ ቅርፊት ሓንጎል ክሓስብ ኣይክእልን። ልክዕ ከምቲ ኣእጋር ባዕሎም ክስጉሙ ዘይክእሉ እኳ እንተኾኑ፡ ንሕና ግን ንምኻድ ንጥቀመሎም፤ መንፈስ እውን ብዘይ ስራሕ ሓንጎል ክሓስብ ኣይክእልን። ወዲ ሰብ ኣብ ዝገብሮ ኩሉ ነገር፡ እዞም ክልተ ኣካላት ኩሉ ግዜ ብሓባር እዮም ዝሳተፉ።

---

1. ሮይተር፡ ኤች. (2014)፦ ታሪኽ ስነ-ኣእምሮ። ሆግረፈ፡ ገጽ 31-45 ↩