4. ሓሳባት ካበይ እዮም ዝመጹ፧¶
እቲ ሕቶ፦ ሓሳብ ኣበይ እዩ ዝፍጠር፧ ወይ ድማ መን እዩ ‘ዝሰርሖ’፧ ዝብል እዩ። ኣነ ድማ ነዚ ሕቶ እዚ ኣብቲ ፍጹምን ዘይለዋወጥን ሓበሬታ ተመርኲሰ እየ መርሚረዮ፤ ምኽንያቱ ኣብ ናተይ ውልቃዊ ርእይቶ ጥራይ ክምርኰስ ኣይደለኹን።
ናይ ወዲ ሰብ ኣካላዊ ውቅር፡ ብዙሕ ነገራት ክንምሃረሉ ንኽእል ፍጹም ቅርጺ እዩ። ንኣብነት፡ ልክዕ ከም ሓደ ታብሌት ካብ ብዙሓት ክፍልታት ዝቆመ፡ ኣካላትና እውን ካብ ብዙሓት ዝተኣሳሰሩ ክፍልታት ዝቖመ እዩ። ንሳቶም ድማ ብሓባር ብዝተሓላለኸ መገዲ ይዓይዩ። ኩሎም ክፍልታት ኣካላትና ኣብ ሓደ ቦታ ክቆጻጸሩን ክእዘዙን ኣለዎም። ስለዚ፡ ንኹሎም ዘተሓሕዝ ሓደ ‘ማእከል’ ክህሉ ኣለዎ። እቲ ‘ቅርፊት ሓንጎል’ ነዚ ማእከል እዚ ከም ዝሰርሕ፡ ማለት ንምሉእ ኣካላትና ዘተሓሕዝ ቦታ ምዃኑ ንፈልጥ ኢና። ኣብቲ ቅርፊት ሓንጎልና፡ እቲ ምሉእ ወዲ ሰብ ተጠቓሊሉ ይርከብ። ኣብኡ ኩሎም ‘መስመራት’ ብመልክዕ ሰርወ-ሕዋሳት ይራኸቡ፤ በዚ ኣቢሉ ድማ እቲ ኣካላት ወዲ ሰብ ይእዘዝ (ይመሓደር)።
ስለዚ፡ ኣብቲ ዝቕጽል ስጉምቲ፡ ነቲ ቅርጺ ሓንጎል ብሓፈሻዊ መገዲ ክንርእዮ ኢና። እቲ ዓቢ ሓንጎል ካብ ክልተ ክፋላት ወይ ክልተ ሸነኽ ሓንጎል ዝቆመ እዩ። እቲ ላዕለዋይ ቅርፊት ናይዞም ክልተ ሸነኽ ሓንጎል እዚኣቶም ንሓድሕዶም ዝተኣሳሰሩ ኣይኮኑን። ስለዚ፡ ኣብ ሞንጎኦም ጥብሓ እንተ ገበርካ፡ ነቲ ላዕለዋይ ቅርፊት ሓንጎል ከይቆረስካ ክትሓልፍ ምከኣልካ። ዋላ እኳ ነቶም ትሕቲኡ ዘለዉ ቅርጽታት ሓንጎል እንተ ኣዕነኻዮም፡ እቲ ላዕለዋይ ቅርፊት ግን ምሉእ ኮይኑ ምተረፈ። እዚ ነጥቢ እዚ፡ ስለምንታይ ኢና ኣብ ሓደ ሸነኽ ኣካልና ጥራይ ዝመጽእ ሕማማት ዝህልወና፧ ንዝብል ሕቶ ንምምላስ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ።1
እቲ ናይ ወጻኢ ሽፋን ሓንጎል፡ ካብ 4 ክሳብ 5 ሚሊሜተር ጥራይ ዝሩጕዱ፡ ዝተዓጻጸፈ ገጽ ዘለዎ ዝርገሐ እዩ። እዚ ድማ ካብ ቢልዮናት ዝቑጸሩ ዋህዮታት መርበብ-ሓንጎል (ነርቭ ዋህዮ) ወይ ‘ኒውሮን’ ዝቆመ እዩ። እዚኣቶም ድማ ከም መመላለሲ ‘ኬብል’ ኮይኖም እዮም ዝዓይዩ፤ ካብቲ ቅርፊት ሓንጎል ተበጊሶም ድማ ናብ ውሽጢ ምሉእ ኣካል ይዝርግሑ። በዚ መገዲ እዚ፡ ምሉእ ኣካልና ኣብቲ ቅርፊት ሓንጎል ተጠቕሊሉ ይርከብ። ኣብ ኣካልና ዝፍጸም ዝኾነ ነገር ካብቲ ቅርፊት ሓንጎል/ሴረብራል ኮርቴክስ እዩ ዝጅምር። ካብኡ ተበጊሶም ድማ እቶም ነርቭታት / መርበብ ሓንጎል ናብ ማእከል ሓንጎል፡ ማለት ናብቲ ‘ሊምቢክ ሲስተም’ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ክፋል ይሓልፉ። ድሕሪኡ ድማ ይምቀሉ እሞ፡ ካብ የማን ናብ ጸጋም፡ ካብ ጸጋም ድማ ናብ የማን ሸነኽ ተሰጋጊሮም ናብ ምሉእ ኣካል ይዝርግሑ።
ነፍሲ ወከፍ ኣካላዊ ተግባር፡ ካብቲ ኣብ ቅርፊት ሓንጎል ዝፍጠር ኤሌክትሪካዊ ድፍኢት እዩ ዝጅምር፤ ንሱ ድማ ንኹሎም እቶም ዝስዕቡ ስጉምትታት ኣብ ኣካላትና የበግሶም። ነፍሲ ወከፍ መተሓላለፊ መስመራት መትንታት እተነጸለ እዩ። በዚ መገዲ እዚ ጥራይ እዩ እቲ ኤሌክትሪክ ናብቲ ትኽክለኛ ቦታ ኣካላትና ክበጽሕ ዝኽእል፤ ንኣብነት ንንእሽቶ ናይ ኣጻብዕትና ብትኽክል ከነንቀሳቕስ እንኽእል።
እዚ ኤሌክትሪካዊ ድፍኢት እዚ ናብቲ ‘ሊምቢክ ሲስተም’ ይኣቱ። ኣብኡ ድማ እቲ ድፍኢት ናብ ቀዳማይ ኬሚካላዊ ግብረ-መልሲ ይልወጥ፤ እዚ ድማ ብኡንብኡ ናብቲ ቅርፊት ሓንጎል ሓበሬታ ይልእኽ - እዚ ድማ ‘ስምዒት’ ይበሃል። እዚ ምልክት እዚ፡ እቲ ኤሌክትሪካዊ ድፍኢት ወይ ዋሕዚ ኣብ ኣካላትና እንታይ ይገብር ከም ዘሎ ዘርኢ ቀዳማይ ግብረ-መልሲ እዩ፤ ማለት እቲ ዝፍጠር ዘሎ ነገር ምስ ኣካላትና ዝሰማማዕ ድዩ (ንኣብነት ብሓደ ነገር ክንሕጐስ ከለና) ወይስ ኣይኮነን።
እሞ ሓሳባት ኣበይ እዮም ዝፍጠሩ፧ ካብ ሓንጎል ድዮም ዝመጹ፧ ካብቲ ቅርፊት ሓንጎል ወይስ ካብቲ ሊምቢክ ሲስተም፧ ወይስ ካብ ወጻኢ ሓንጎል ወይ ካብ ወጻኢ ቅርፊት ሓንጎል እዮም ዝመጹ፧ ነዚ መልሲ ንምርካብ እንደገና እቲ ‘ሕጊ ተፈጥሮ’ ይሕግዘና እዩ።
ኣብቲ ልሙድ ሕክምና (ብቐሊል ኣገላልጻ)፡ ሓሳብ ካብቲ ኣብ መንጎ ሰርወ-ሕዋሳት ቅርፊት ሓንጎል ዘሎ መራኸቢታት እዩ ዝፍጠር ይበሃል።2 ናይ ሓንጎል ዋሕዝን ኬሚካልን ብሓባር ይዓይዩ እሞ፡ ኣብቲ መስርሕ ድማ ንኣብነት ሓደ ‘ሓሳብ’ ይፍጠር ይብሉ። ግናኸ ቢልዮናት ሰርወ-ሕዋሳት ኣለዉና፤ ካብኣቶም ኣየናይ እዩ ነቲ ናይ ምእዛዝ ስራሕ ሓሳባት ዝዓይይ፧ እቲ ናይ መወዳእታ ውሳነ ዝህብ ቦታ ኣየናይ እዩ፧ ልክዕ ከም ሓደ ተክኒካዊ መሳርሒ፡ ኣብ ገለ ቦታ ሓደ ልዕል ዝበለ ነጥቢ፡ እንተወሓደ ሓደ መበገሲ ነጥቢ ክህሉ ኣለዎ።
ስለዚ እታ ሕቶ፦ ሓንጎል ባዕሉ በይኑ ክሓስብ ይኽእል ድዩ፧ ነዛ ሕቶ እዚኣ ብርግጽ ንምምላስ፡ ሓንጎል ካብ ምንታይ ከም ዝተሰርሐ ክንርእይ ኣለና። ልክዕ ከም ኩሉ ንፈልጦ ቁስ፡ ሓንጎል እውን ካብ ኣቶማት ዝቖመ እዩ። እቶም ኣብቲ ‘ባእታታት ብባህርዮም ዚስሩዑሉ ሰሌዳ’ ዝርከቡ ዝተፈላለዩ ባእታታት ኣቶማት፡ ኣብ ነንሕድሕዶም ክላገቡ ይኽእሉ እዮም፤ ብዛዕባ እቲ ሽዑ ዝፍጠር ኬሚካላዊ መስርሕ ድማ ብዙሕ ንፈልጦ ነገር ኣለና።
እዞም ኬሚካላዊ ግብረ-መልስታት እዚኦም፦
- ኣብ ግዳማዊ ረቛሒታት ተመርኲሶም ጥራይ እዮም ክኽሰቱ ዝኽእሉ፣
- ብሃንደበት (ብኣጋጣሚ) ክኾኑ ኣይኽእሉን እዮም፤ ምኽንያቱ እቲ ቅድመ-ኩነታትን እቲ ክመጽእ ዝኽእል ውጽኢትን ኩሉ ግዜ ዝተወሰነ ስለ ዝኾነ፣
- ከምኡ እውን ስነ-ቅመም ንሓይልን ሓበሬታን ክቕበል፡ ከቐምጥ ከምኡ እውን ከመሓላልፍ ይኽእል እዩ።
ቅመማዊ ግብረ-መልስታት ኣብቲ ናይ ኣቶም ደረጃ ብሕግታት ተፈጥሮ ዝተወሰኑ እዮም፤ ኩሉ ግዜ ድማ ብተመሳሳሊ መገዲ እዮም ዝኸዱ። ንኣብነት፡ ዝተወሰነ ደረጃ ዘለዎ ሲሚንቶ ክስራሕ ዝኽእል በዚ ምኽንያት እዚ ጥራይ እዩ። ብሓገዝ ኬሚካል ሓበሬታ ስለ ዝቕበሉን ከም ዝርከብ ገይሮም ስለ ዘቐምጡን፡ ምስ ኤሌክትሮኒካዊ መሳርሒታት ክንሰርሕ ንኽእል ኢና። ኬሚካል ሙቐት እውን ክቕበልን ከመሓላልፍን ይኽእል እዩ።
ብተመሳሳሊ ድማ፡ ብመሰረት ሕጊ ተፈጥሮ ምስ ኬሚካላዊ ባእታታት ክግበር ዘይከኣል ነገር እንታይ ምዃኑ ንፈልጥ ኢና። ኮምፒዩተራት ሓሳባት የብሎምን፤ ባዕሎም ክሓስቡ ኣይኽእሉን እዮም - ዋላ እኳ ገጽ ናይ ምልላይ ክእለት ወይ ‘ሰብ-ሰርሖ-ብልሂ’ እንተ ሃለዎምን ግብረ-መልሲ እንተ ሃቡን። ‘ግብረ-መልሲ ምሃብ’ ማለት ግን ‘ምሕሳብ’ ማለት ኣይኮነን።
ኬሚካላዊ ባእታታት፦
- ምንም ክስምዖም ኣይኽእልን እዩ (ሞባይል ስልኪ ቃንዛ ወይ ሓጐስ ኣይስምዓን እዩ)፣
- ክመርጹ ኣይኽእሉን እዮም፤ ማለት ባዕሎም ውሳነ ክህቡ ኣይኽእሉን፣
- ንርእሶም ክመርሑ (ክቆጻጸሩ) ወይ ከጥፍኡ ኣይኽእሉን፣
- ውኖ ክህልዎም ኣይኽእልን (ሓደ ታብሌት ክንደይ ዝኣክል ውኖ ኣለዎ፧)፣
- ባዕሎም ከስተንትኑ ኣይክእሉን እዮም፣
- ስነ-ምግባር ክህልዎም ኣይኽእልን እዩ።
ስለዚ፡ ኬሚካላዊ ባእታታት ብርግጽ ‘ምንጪ ሓሳባት’ ክኾኑ ኣይኽእሉን እዮም። እሞ ሓሳባት ካበይ እዮም ዝመጹ፧ ስለምንታይ እዩ ወዲ ሰብ ክሓስብ ዝኽእል፧ ሓንጎል ብሙሉእ ብኬሚስትሪ ጥራይ ዝተሃንጸ እንተኾይኑ፡ ብመሰረት ሕጊ ተፈጥሮ ባዕሉ ብናጻ ክሓስብ ብባህሪኡ ዘይከኣል እዩ።
ደቂ ሰብ ክስምዖምን ክሓስቡን ይኽእሉ እዮም። ኬሚካላዊ ባእታታት ግን ስምዒት የብሎምን። ኣብቲ ዝተጎድአ ኣጻብዕ ዘሎ ሰርወ-ሕዋስ ሓደ ድፍኢት ናብ ሓንጎል የመሓላልፍ። ድሕሪኡ ጥራይ እዩ ኣብ ርእስና ስምዒት ዝፍጠር። እሞ ነቲ ቃንዛ ዝስምዖ መን እዩ፧ እቲ መንበር (ቦታ) ስምዒታት ኣበይ እዩ፧ ህላወ ስምዒታት ንባዕሉ፡ ወዲ ሰብ ካብ ኬሚካል ጥራይ ዝተሰርሐ ከም ዘይኮነ ዓቢ መረጋገጺ እዩ።
ብተወሳኺ ድማ፡ ደቂ ሰብ ካብቶም ኣብ ተፈጥሮ ዘለዉ ህይወት ዘይብሎም ባእታታት ብዝተፈለየ መገዲ፡ ንርእሶም ከጥፍኡ ይኽእሉ እዮም። ሕግታት ተፈጥሮ ንባዕላዊ ምጥፋእ ቁስ ኣይፈቅድን እዩ። ደቂ ሰብ ግን ምስቲ ድሌቶም ዘይሰማማዕ ሓበሬታ ምስ ዝረኽቡ፡ ከም ግብረ-መልሲ ካብ መበል 11 ደርቢ ብመስኮት ተደፊኦም ናብ ሞት ክሰግሩ ይኽእሉ እዮም። እቲ ናይ ሓንቲ ሕምምተይ ዓርኪ ከምኡ እዩ ገይሩ። ንሳ ብተሌፎን ተዛሪባ ‘ተፈላሊና ኢና’ ምስ በለቶ፡ ገና እታ ተሌፎን ከይተዓጽወት ንርእሱ ናብ ሞት ደርብይዋ።
ሓደ ኬሚካላዊ ባእታ፡ ንኣብነት ሓደ ታብሌት፡ ባዕሉ መወዳእታኡ ከምጽእ ኣይኽእልን እዩ። እንተኾነ ግን፡ ኣብ እንስሳታት እውን ንርእሶም ናይ ምጥፋእ ተርእዮታት ይርአ እዩ። ንኣብነት እቲ ኣዝዮም ዝፈትውዎ ዋናኦም ምስ ዝመውት፡ ኣኽላባት ወይ ድሙታት ብዙሕ ግዜ ናብ ሞት ዘብጽሕ ከቢድ ሕማም ይሕዞም እዩ። ገለ እንስሳታት ድማ ክሳብ ዝሞቱ መግቢ ምብላዕ ይኣብዩ። ስለምንታይ እዮም ከምኡ ዝገብሩ፧
ስለዚ፡ ኣብ ወዲ ሰብ ይኹን ኣብ እንስሳ፡ ቅድሚ ከምዚ ዝኣመሰለ ውሳነ ምውሳዱ፡ ነቲ ናይ ርእሰ-ቅትለት ሓሳብ ዘምጽእ ገለ ነገር ክህሉ ኣለዎ።
ደቂ ሰብ ናይ ምስትውዓል ክእለታት ኣለዎም፤ ብሰባት ክሕጐሱ ወይ ክሓርቑ ይኽእሉ እዮም። እዚ ማለት ድማ ሓበሬታ ብንቕሓት ክርዱኡን ግብረ-መልሲ ክህቡን ይኽእሉ ማለት እዩ። ብተወሳኺ ደቂ ሰብ ክመርጹ ይኽእሉ እዮም። ናይ ህይወት ብጻዮም፡ ስርሖም ወይ ድማ ማኪናኦም ባዕሎም ይመርጹ። እዚ ኩሉ ግን ቁስ ክገብሮ ኣይኽእልን እዩ።
ደቂ ሰብ ነዚ ኩሉ ክእለታት ካበይ ረኺቦሞ፧ እቲ ምንጪ ኣበይ እዩ፧ ኣብ ሓንጎል ድዩ ዘሎ፧ ብመሰረት ሕጊ ተፈጥሮ፡ ኬሚካል ጥራይ ወይ ድማ ካብ ኬሚካል ጥራይ ዝቖመ ኣካል ባዕሉ ክሓስብ ከም ዘይኽእል ምርግጋጽ ይከኣል እዩ። ስለዚ፡ እቲ ኣብ ወዲ ሰብ ኮይኑ ክሓስብ ዝኽእል እንታይ ምዃኑ ክንፈልጥ የድልየና። በዚ መገዲ እዚ ጥራይ ኢና ድማ ሓሳባት ካበይ ከም ዝመጹ ክንምልስ ንኽእል።