6. Die Siel – Som van Liggaam en Gees¶

Volgens evolusionêre wetenskap ontstaan die gees uit materie. Dit word egter nie as “gees” beskryf nie, maar as die “psige”. Die psige word beskou as die resultaat van die aktiwiteit van die serebrale korteks. As dit wel die geval was, sou fisiese behoeftes en begeertes belangriker wees as geestelike behoeftes. Die liggaam sou dan die gees moes beheer. Ons het egter gesien dat dit nie die geval is nie.

Volgens die natuurwet kan ’n immateriële gees nie uit die chemie of materie van selle ontstaan nie. Stel jou net voor die liggaam sou ’n psige kon skep wat dan besluit of die liggaam iets moet eet of nie, of wat veroorsaak dat die liggaam van die elfde verdieping af spring, ensovoorts. Dit sou na ons begrip onwaarskynlik wees en is teenstrydig met die wet van oorsaak en gevolg.

Dit is die gees wat die elektriese stroom in die liggaam deur gedagtes veroorsaak. Afhangende van die oriëntasie van hierdie gedagtes, kan die elektriese stroom wanfunksionering, selfbesering en selfs siekte tot gevolg hê.

Dit toon dat die effek van die elektriese impuls wat deur die gees op die serebrale korteks veroorsaak word, vooraf bepaal moet word. Dit beteken dat “regte” gedagtes lei tot ’n impuls wat gepas is vir die liggaam, terwyl “verkeerde” gedagtes ’n skadelike effek het. Die serebrale korteks is materie en het geen onafhanklike besluitnemingsbevoegdheid of vryheid in hoe dit op die gees of gedagtes reageer nie. Die korrekte manier van dink deur die verstand, wat die korrekte elektriese impuls aan die liggaam stuur, kan as betroubaar in die liggaam waargeneem word. Terselfdertyd kan verkeerde, nie-fisies gepaste elektriese impulse in die liggaam ook geobjektiveer word. ’n Objektiewe maatstaf vir subjektiewe denke is uiters waardevol, veral as dit gaan oor ons lewens en gesondheid.

Totdat ons hierdie besonderhede ten volle begryp, behoort ons ’n oorsig te hê van antropologie, dit wil sê die teorieë oor die menslike natuur. Daar bestaan verskeie teorieë oor die struktuur van die mens; hier volg slegs die drie bekendste benaderings.

Eerstens word die mens beskou as die wisselwerking van drie onafhanklike entiteite: liggaam, gees en siel. Siel en gees is beide geestelike entiteite. Hierdie mensbeskouing is reeds deur die antieke Grieke ontwikkel – vandaar die Platoniese en Aristoteliese mensbeskouings. Plato beskryf die lewende mens as ’n god wat in ’n dierlike liggaam vasgevang is. Gevolglik is die dood ’n vorm van bevryding vir die mensdom. Die mens word weer verenig met God.¹ Hierdie beskouing is vandag nog wydverspreid en kom voor in baie godsdienste, ook in die Christendom.

’n Teenoorgestelde konsep bestaan ook sedert die antieke Grieke: die Stoïsynse en Epikuriese mensbeskouings. Volgens hierdie sienings bestaan die mens uitsluitlik uit chemie, en daaruit ontstaan intellektuele vermoëns. Die meerderheid evolusionistiese geneeskunde en wetenskap huldig tot vandag toe hierdie taamlik simplistiese mensbeskouing. Volgens hierdie benadering ontstaan liefde of passie uit “verbranding” in die selle.

Gebaseer op die vorige verduidelikings, is daar oortuigende bewyse dat mense nie deur materie alleen verklaar kan word nie. Volgens die natuurwette moet die liggaam beheer word deur 'n krag wat dit nie op sy eie kan skep nie. Daarom is dit algemeen aanvaarbaar om mense te beskou as bestaande uit twee entiteite, naamlik liggaam en gees.

Ek kon nie ŉ derde entiteit vind nie, maar gegewe die interafhanklikheid van liggaam en gees – die een kan niks sonder die ander doen nie – is die term siel 'n goeie beskrywing van hierdie feit. Mense is dus siele, bestaande uit gees en liggaam.

'n Voorbeeld hiervan, is water. Water (H₂O) ontstaan wanneer suurstof en waterstof gekombineer word. Net soos water uit twee elemente bestaan, bestaan die siel ook uit twee onafskeidbare elemente. As hulle geskei word, het ons nie meer water nie, maar suurstof en waterstof. As gees en liggaam geskei word, is die mens dood. Dus bestaan die siel nie meer nie, maar slegs die afsonderlike elemente, gees en liggaam. Menslike funksie is slegs moontlik deur die samewerking van beide entiteite.

Nog 'n beeld vir die samewerking van gees en liggaam is die verband tussen 'n pianis en 'n klavier. Die klavier kan nie op sy eie enige klank produseer nie. Die pianis kan ook nie klaviermusiek skep sonder die klavier nie. Slegs wanneer die pianis en die klavier saamwerk, ontstaan musiek. Hierdie musiek is die kombinasie van 'n pianis en 'n instrument. Dus is die siel die resultaat van die interaksie van gees en liggaam. Die liggaam is die klavier, die gees is die pianis. Twee afsonderlike komponente skep 'n nuwe eenheid, die lewende siel. Volgens die wet is daar interafhanklikheid, maar die liggaam word deur die gees beheer. As daar 'n skeiding is, is daar geen musiek meer nie. Die lewe eindig wanneer die gees die liggaam verlaat.

Die gees en die liggaam vorm dus ’n funksionele eenheid. Beide kan slegs in samewerking funksioneer. Nietemin gaan die gees die liggaam vooraf en beheer dit. Die liggaam het egter sekere vaste instellings wat die gees nie kan oorheers nie. Dit beteken dat, selfs al beheer die gees die liggaam, dit nie meer met die liggaam kan doen as wat die liggaam kan bied nie. Daarom word die menslike gees beperk en ingeperk deur die liggaam.

Om dit beter te verstaan, maak ons gebruik van die vyf menslike sintuie – aanraking, sig, reuk, smaak en gehoor – wat slegs in samewerking tussen liggaam en gees kan funksioneer. Die fisiese inligting van die liggaam bereik die serebrale korteks via die senuwees en word dan aan die gees oorgedra, wat vervolgens gevoel, reuk, sig, gehoor of smaak ervaar. Die gees se vermoë om te dink, is eweneens afhanklik van die serebrale korteks. Die gees dink vir homself, maar nie sonder die funksionering van die serebrale korteks nie. Net soos voete gebruik word om te loop, alhoewel hulle nie op hul eie kan beweeg nie, kan die gees nie dink sonder ’n funksionele brein nie. Albei eenhede is dus altyd betrokke by alles wat ’n persoon doen.

Reuter, H. (2014): Geschichte der Psychologie. Hogrefe, S. 31-45 ↩